Muzeum w Łowiczu

Muzeum w Łowiczu należy do najważniejszych instytucji dokumentujących historię, sztukę i kulturę ludową regionu łowickiego. Jego siedzibą jest barokowy gmach pomisjonarski przy Starym Rynku, wzniesiony na przełomie XVII i XVIII wieku według projektu wiązanego z Tylmanem z Gameren. Wewnątrz zachowała się kaplica św. Karola Boromeusza z freskami Michała Anioła Palloniego. Dzięki temu sam budynek jest częścią opowieści o Łowiczu: łączy architekturę dawnego miasta z wystawami poświęconymi jego mieszkańcom, sztuce, rzemiosłu i kulturze dawnego Księstwa Łowickiego.

Początki łowickiego muzealnictwa sięgają przełomu XIX i XX wieku. Jedną z kluczowych postaci był Władysław Tarczyński — kolekcjoner, regionalista i społecznik, który gromadził pamiątki historyczne związane z Łowiczem i okolicą. W 1905 roku udostępnił swoją kolekcję publiczności jako „Zbiory Starożytności”, a dwa lata później przekształcono ją w Muzeum Starożytności i Pamiątek Historycznych. Przed I wojną światową zbiór liczył już kilka tysięcy obiektów wraz z biblioteką. Obejmował dokumenty, militaria, wyroby rzemiosła, pamiątki miejskie i zabytki artystyczne, tworząc fundament późniejszej kolekcji historycznej.

Drugim równie ważnym nurtem była etnografia. Związana jest przede wszystkim z działalnością Anieli Chmielińskiej, która dokumentowała kulturę Księżaków Łowickich i gromadziła stroje, tkaniny, hafty, wycinanki, przedmioty codziennego użytku oraz przykłady miejscowego rzemiosła. Na początku XX wieku zainteresowanie kulturą ludową regionu przerodziło się w systematyczne kolekcjonowanie i działalność wystawienniczą. W ten sposób obok historii miasta zaczęła powstawać druga wielka opowieść muzeum — o mieszkańcach wsi dawnego Księstwa Łowickiego, ich pracy, obrzędach, stroju i wyjątkowo rozwiniętej sztuce dekoracyjnej.

Obie kolekcje przechodziły przez trudne okresy. W czasie I wojny światowej część zbiorów została zniszczona lub rozproszona. Po odzyskaniu niepodległości rozpoczęto odbudowę działalności muzealnej, a w 1927 roku utworzono Muzeum Miejskie im. Władysława Tarczyńskiego. Druga wojna światowa przyniosła kolejne straty. Po 1945 roku rozpoczęto zabezpieczanie ocalałych obiektów i przygotowanie nowej siedziby. Gmach pomisjonarski przy Starym Rynku, poważnie zniszczony we wrześniu 1939 roku, został odbudowany, a 26 kwietnia 1959 roku uroczyście otwarto w nim ekspozycje archeologiczną, historyczną i etnograficzną. Od tego momentu budynek stał się trwałym centrum łowickiego muzealnictwa.

Stałe wystawy tworzą kilka uzupełniających się warstw. Ekspozycja historyczna prowadzi przez dzieje Łowicza i regionu, wykorzystując zabytki archeologiczne, dokumenty, militaria, pamiątki cechowe, narzędzia i wyroby rzemieślnicze, portrety, archiwalia oraz obiekty związane z powstaniami narodowymi i obiema wojnami światowymi. Osobne miejsce zajmuje pamięć o dawnych mieszkańcach miasta, w tym społeczności żydowskiej. W zbiorach znajdują się również dzieła artystów związanych z ziemią łowicką i materiały odnoszące się do Józefa Chełmońskiego, urodzonego w pobliskich Boczkach.

Kaplica św. Karola Boromeusza mieści ekspozycję sztuki polskiego baroku i jednocześnie zachowuje własny historyczny wystrój. Freski Michała Anioła Palloniego sprawiają, że jest to przestrzeń, w której granica pomiędzy zabytkiem architektury a muzealną ekspozycją praktycznie zanika. Z kolei część etnograficzna pokazuje jedną z najbardziej rozpoznawalnych kultur regionalnych w Polsce. Stroje łowickie, pasiaki, hafty, wycinanki, rzeźba, papieroplastyka, przedmioty obrzędowe i wyposażenie gospodarstw pozwalają prześledzić zarówno kunszt miejscowych twórców, jak i przemiany codziennego życia Księżaków.

Muzeum nie ogranicza się do gmachu przy Starym Rynku. W jego strukturze znajduje się Łowicki Park Etnograficzny w Maurzycach, gdzie zgromadzono dziesiątki obiektów dawnej architektury wiejskiej. Ta osobna lokalizacja pozwala przenieść tematykę etnograficzną z sal wystawowych do rzeczywistej przestrzeni zagród, chałup, stodół, kościoła, wiatraka i obiektów rzemieślniczych. Przy głównej siedzibie w Łowiczu znajduje się także niewielki zespół architektury wiejskiej. Dzięki temu muzeum łączy kilka form ochrony dziedzictwa: kolekcję, zabytkowy gmach, ekspozycję plenerową i dokumentację kultury niematerialnej.

Ważną częścią współczesnej działalności są edukacja i praca z żywą tradycją. Muzeum prowadzi lekcje, warsztaty, spotkania, oprowadzania oraz wystawy czasowe. Wycinankarstwo, haft, papieroplastyka i inne techniki rękodzieła nie są prezentowane wyłącznie jako zamknięty rozdział historii — wracają podczas zajęć i wydarzeń z udziałem twórców. Instytucja korzysta również z narzędzi cyfrowych. W ostatnich latach udostępniano między innymi materiały filmowe, wirtualne zwiedzanie i prezentacje ekspozycji przygotowane z myślą o odbiorcach, którzy nie mogą odwiedzić muzeum osobiście.

Muzeum pozostaje instytucją rozwijającą się. Program działania na lata 2025–2031 zakłada stopniową modernizację stałych wystaw, rozwijanie nowych przestrzeni etnograficznych i historycznych oraz szersze wykorzystywanie rozwiązań multimedialnych. Kierunek ten ma znaczenie szczególnie w Łowiczu, gdzie tradycja ludowa jest nadal widoczna w życiu miasta, a muzeum nie pełni wyłącznie funkcji archiwum przeszłości. Jest miejscem, w którym dokumentacja, konserwacja, edukacja i współczesne formy prezentacji spotykają się z kulturą nadal obecną podczas świąt, wydarzeń i działalności lokalnych twórców.

Znaczenie Muzeum w Łowiczu wykracza poza prezentację charakterystycznych pasiaków i wycinanek. Instytucja porządkuje ponadstuletnią historię łowickiego kolekcjonerstwa, zachowuje pamięć o mieście i dawnym Księstwie Łowickim, chroni jeden z najważniejszych zespołów barokowej architektury w centrum Łowicza i dokumentuje przemiany kultury ludowej. Wizyta w głównej siedzibie daje historyczny i artystyczny kontekst dla tradycji, które później można zobaczyć w pełnej przestrzeni dawnej wsi w Skansenie w Maurzycach.