Kolej Wąskotorowa Rogów–Rawa–Biała

Kolej Wąskotorowa Rogów–Rawa–Biała jest jednym z najważniejszych zachowanych zabytków techniki kolejowej w województwie łódzkim. Jej główne zaplecze znajduje się przy ul. Dworcowej 37 w Rogowie, na stacji Rogów Towarowy Wąskotorowy. Historyczna linia ma około 49 km długości i prowadzi z Rogowa przez Jeżów, Głuchów, Rawę Mazowiecką i Regnów do Białej Rawskiej. Współcześnie funkcjonuje jako kolej muzealna i atrakcja turystyczna prowadzona przez Fundację Polskich Kolei Wąskotorowych. W 2026 roku mija 111 lat od rozpoczęcia budowy tej trasy.

Początki kolei sięgają I wojny światowej. Budowę rozpoczęto 28 lutego 1915 roku jako przedsięwzięcie wojskowe armii niemieckiej. Wąski tor miał usprawnić transport zaopatrzenia z normalnotorowej stacji w Rogowie w kierunku wschodniego odcinka frontu. Kolej przewoziła żywność, amunicję, sprzęt i żołnierzy, a w kierunku przeciwnym rannych i poległych. Po zakończeniu działań wojennych linia nie została rozebrana. Przejęło ją polskie Ministerstwo Kolei Żelaznych, a następnie Polskie Koleje Państwowe. Dzięki temu infrastruktura zbudowana dla potrzeb wojennych została przekształcona w lokalny system transportowy.

Przez kolejne dziesięciolecia Kolej Rogowska służyła mieszkańcom jako regularny środek transportu pasażerskiego i towarowego. Łączyła miejscowości położone z dala od głównych linii kolejowych, ułatwiała dojazdy do Rogowa i dalsze podróże koleją normalnotorową, a jednocześnie obsługiwała lokalną gospodarkę. Wąskotorówka przewoziła produkty rolne, materiały budowlane i inne towary, wpływając na rozwój miejscowości położonych wzdłuż trasy. Przez wiele lat była częścią codziennego krajobrazu komunikacyjnego powiatów rawskiego i brzezińskiego.

Zmiany gospodarcze końca XX wieku stopniowo ograniczały znaczenie lokalnych kolei wąskotorowych. W 2001 roku Polskie Koleje Państwowe zakończyły przewozy na linii Rogów–Rawa–Biała i postawiły ją w stan likwidacji. Był to moment, w którym realne stało się fizyczne rozebranie infrastruktury i rozproszenie historycznego taboru. Fundacja Polskich Kolei Wąskotorowych podjęła wówczas działania na rzecz zachowania całej linii. Z jej inicjatywy Powiat Rawski wystąpił do PKP o przejęcie majątku, a w 2002 roku Fundacja rozpoczęła dozór infrastruktury i sprowadzanie taboru z likwidowanych kolei przemysłowych i cukrowniczych.

W październiku 2002 roku zawarto umowy pomiędzy PKP, Powiatem Rawskim i Fundacją, dzięki którym FPKW została formalnym operatorem Kolei Rogowskiej. Pierwsze ogólnodostępne pociągi uruchomiono 1 listopada 2002 roku, zapewniając mieszkańcom dojazd do lokalnych nekropolii. Od kwietnia 2003 roku wznowiono regularne przewozy turystyczne i pociągi specjalne dla grup. Od tego czasu utrzymanie infrastruktury, remonty taboru, przygotowanie pociągów i znaczną część obsługi wykonują przede wszystkim wolontariusze związani z Fundacją.

Jednym z najcenniejszych elementów kolei jest kolekcja historycznego taboru zgromadzona w Rogowie. Fundacja przez lata pozyskiwała lokomotywy, wagony osobowe i towarowe, drezyny oraz urządzenia kolejowe z likwidowanych kolei wąskotorowych z różnych części Polski. Pojazdy są stopniowo remontowane i przywracane do historycznego wyglądu. Kolej świadomie zachowuje także dawne elementy kultury podróżowania: historyczne oznakowanie, kolejowe umundurowanie obsługi oraz tradycyjne kartonikowe bilety sprzedawane w kasie w Rogowie. Na terenie stacji działa również izba muzealna „Magazyn No. 1”.

Pełna trasa Rogów–Rawa Mazowiecka–Biała Rawska liczy około 49 km, jednak stan techniczny infrastruktury ogranicza obecne przewozy. W sezonie 2026 regularne ogólnodostępne pociągi kursują przede wszystkim na około 8-kilometrowym odcinku Rogów–Jeżów. Odcinek Jeżów–Rawa Mazowiecka pozostaje wyłączony z ruchu pasażerskiego, a przewozy na dalszej części trasy były w poprzednich latach ograniczane ze względu na degradację torowiska. Fundacja nadal prowadzi dozór nieczynnych odcinków i zabiega o finansowanie umożliwiające rewitalizację całej linii.

Kolej pełni dziś funkcję znacznie szerszą niż sezonowa atrakcja turystyczna. Jest żywym zabytkiem techniki, w którym historyczne pojazdy nadal pracują na oryginalnej infrastrukturze. Organizowane są przejazdy rozkładowe, pociągi specjalne, wydarzenia tematyczne, Dni Wolontariatu i spotkania poświęcone historii kolejnictwa. W 2025 roku obchodzono 110-lecie budowy linii, przypominając jej znaczenie dla lokalnego transportu i gospodarki. Obiekt uczestniczy również w regionalnej inicjatywie Industrialne Łódzkie, skupiającej miejsca związane z dziedzictwem przemysłowym i komunikacyjnym województwa.

Znaczenie Kolei Rogowskiej wynika z wyjątkowego połączenia historii, infrastruktury i społecznego modelu ochrony zabytku. Linia powstała jako wojskowa kolej polowa, przez większą część XX wieku służyła zwykłym pasażerom i lokalnej gospodarce, a po zamknięciu przez PKP została uratowana przed likwidacją przez organizację wolontariuszy. Współczesne wyzwania dotyczą przede wszystkim kosztownego utrzymania torowiska i przywrócenia ruchu na kolejnych odcinkach. Mimo tych ograniczeń Kolej Wąskotorowa Rogów–Rawa–Biała pozostaje jednym z najbardziej charakterystycznych zabytków techniki regionu i miejscem, w którym historię kolei można poznawać poprzez działający tabor i rzeczywistą podróż.