Parowozownia Skierniewice

Parowozownia Skierniewice przy ul. Łowickiej 1 jest jednym z najważniejszych zachowanych zabytków techniki kolejowej w województwie łódzkim. Jej początki są bezpośrednio związane z uruchomieniem Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej. W 1845 roku Skierniewice stały się stacją na jednej z pierwszych nowoczesnych linii kolejowych na ziemiach polskich, a obok torów powstało zaplecze potrzebne do obsługi ówczesnych parowozów. Pierwsza „remiza” nie zachowała się w pierwotnej formie, ale lokalizacja zespołu pozostaje niezmienna, a kolejne przebudowy przez dziesięciolecia tworzyły rozbudowane zaplecze trakcyjne ważnego węzła kolejowego.

Pierwsze dokładniejsze informacje o zabudowaniach pochodzą z 1858 roku. W parowozowni działały wówczas m.in. remizy dla lokomotyw i wagonów, obrotnica, skład węgla, urządzenia wodne oraz zaplecze dla drużyn trakcyjnych. Szczególnie intensywny rozwój nastąpił po otwarciu połączenia w kierunku Łowicza i dalszej trasy ku granicy pruskiej. W 1862 roku powstała wachlarzowa hala o ośmiu stanowiskach, którą w kolejnych latach wielokrotnie rozbudowywano. W latach 60. i 70. XIX wieku przybywały następne stanowiska, kanały rewizyjne, urządzenia do nawęglania i zaopatrywania lokomotyw w wodę oraz budynki techniczne. Do końca XIX wieku Skierniewice stały się ważnym punktem obsługi ruchu na liniach prowadzących w stronę Warszawy, Łowicza, Piotrkowa i dalszych regionów kraju.

Strategiczne znaczenie obiektu powodowało, że podczas działań wojennych parowozownia była szczególnie narażona na zniszczenia. W październiku 1914 roku wojska niemieckie wysadziły lub spaliły znaczną część zabudowy i urządzeń, a podczas kolejnych działań zniszczenia pogłębiły wycofujące się oddziały rosyjskie. Po odzyskaniu niepodległości zaplecze trakcyjne zostało odbudowane, ponieważ linia dawnej kolei warszawsko-wiedeńskiej miała duże znaczenie dla ruchu pasażerskiego i towarowego. W okresie międzywojennym skierniewicka parowozownia była jednostką obsługującą znaczną część ruchu na ważnym szlaku między Warszawą a południem kraju.

Obecny wygląd kompleksu jest wynikiem licznych przebudów prowadzonych także w XX wieku. Hala wachlarzowa, będąca dziś najbardziej charakterystycznym elementem zespołu, uzyskała kształt zbliżony do współczesnego w latach 1941–1942, a w latach 60. przeszła kolejną dużą modernizację dachu i konstrukcji. W parowozowni funkcjonowały warsztaty, kuźnia, hala maszyn, urządzenia do obrządzania parowozów, obrotnica, tory postojowe i budynki administracyjne. Wraz z postępującą elektryfikacją kolei i wycofywaniem trakcji parowej znaczenie takich obiektów stopniowo malało. 31 października 1991 roku lokomotywownia w Skierniewicach przestała istnieć jako samodzielna jednostka organizacyjna PKP, a do początku 1993 roku wygaszano jej działalność jako jednostki podporządkowanej Warszawie Odolany.

Moment likwidacji mógł oznaczać również fizyczny koniec historycznego zespołu. Wtedy szczególną rolę odegrało Polskie Stowarzyszenie Miłośników Kolei, działające od 1987 roku na rzecz ochrony dziedzictwa kolejowego. Jego członkowie już pod koniec lat 80. gromadzili w Skierniewicach pierwsze zabytkowe pojazdy i prowadzili ich społeczną renowację. Po zamknięciu lokomotywowni rozpoczęli starania o zachowanie budynków, torów, urządzeń technicznych i taboru. W 1994 roku zespół parowozowni został wpisany do rejestru zabytków, co zahamowało dalszą likwidację historycznej infrastruktury.

Przejęcie całego kompleksu było procesem wieloletnim. W listopadzie 2002 roku Stowarzyszenie stało się właścicielem zasadniczej części parowozowni, po niemal dziesięciu latach procedur związanych z przekazaniem nieruchomości. Ostatni fragment zespołu wraz z dawnym budynkiem socjalno-administracyjnym został przekazany PSMK w 2017 roku. Od tego czasu całość zabytkowego terenu jest stopniowo zabezpieczana, remontowana i adaptowana do działalności muzealnej oraz kulturalnej. Prace prowadzone są etapami, w dużej mierze dzięki pracy społecznej, dotacjom, darowiznom i wsparciu osób zainteresowanych ochroną historii kolei.

Kolekcja Parowozowni Skierniewice obejmuje różne generacje taboru oraz wyposażenia kolejowego. W hali wachlarzowej i na torach można zobaczyć parowozy, lokomotywy spalinowe i elektryczne, wagony pasażerskie i towarowe, pojazdy specjalne, tabor wąskotorowy oraz urządzenia sterowania ruchem i łączności. Wśród charakterystycznych eksponatów znajdują się m.in. ciężkie parowozy towarowe Ty23-273 i Ty51-1, zabytkowe wagony oraz pojazdy techniczne ratowane przed złomowaniem. Istotą działalności PSMK nie jest jedynie przechowywanie kolekcji – wiele obiektów jest stopniowo remontowanych, rekonstruowanych lub zabezpieczanych tak, aby zachować możliwie dużo oryginalnej substancji technicznej.

Parowozownia jest jednocześnie miejscem aktywnej pracy wolontariuszy. Organizowane są dni wolontariackie, podczas których prowadzi się renowację taboru, naprawy infrastruktury, prace porządkowe i konserwacyjne. W ostatnich latach kontynuowano również remonty budynków, w tym dachu hali wachlarzowej. W 2025 roku zakończono kolejny etap wymiany poszycia nad jednym z kanałów hali, finansowany ze środków Stowarzyszenia i wsparcia Miasta Skierniewice. Takie działania mają znaczenie nie tylko konserwatorskie – pozwalają stopniowo dostosowywać obiekt do bezpiecznego przechowywania zbiorów oraz do organizacji wydarzeń muzealnych i kulturalnych.

Zwiedzanie Parowozowni różni się od wizyty w muzeum otwartym codziennie. PSMK jest organizacją pozarządową działającą bez stałego zespołu etatowych przewodników, dlatego turyści indywidualni mogą odwiedzać obiekt przede wszystkim podczas organizowanych Dni Otwartych. W sezonie 2026 odbywają się one w pierwszą niedzielę miesiąca, zwykle w godzinach 11:00–16:00. Grupy zorganizowane mogą umawiać wizyty w innych terminach po wcześniejszym kontakcie. Podczas wydarzeń udostępniane są m.in. hala wachlarzowa, zabytkowy tabor, urządzenia techniczne, kuźnia, hala maszyn i ekspozycje związane ze sterowaniem ruchem kolejowym.

Znaczenie Parowozowni Skierniewice wykracza poza lokalną atrakcję turystyczną. To przykład zabytku przemysłowego, który po utracie pierwotnej funkcji nie został opuszczony ani całkowicie przebudowany, lecz zachował związek z koleją dzięki wieloletniej pracy społeczników. Kompleks dokumentuje niemal całą historię kolei na ziemiach polskich – od pierwszych parowozów Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej, przez rozwój kolei w XIX wieku i odbudowę po wojnach, po zmierzch trakcji parowej i współczesną ochronę dziedzictwa technicznego. Dla Skierniewic jest jednym z najważniejszych świadectw kolejowej historii miasta, a dla województwa łódzkiego – jednym z najbardziej wartościowych miejsc prezentujących materialne dziedzictwo transportu.