Mediateka 800-lecia – Miejska Biblioteka Publiczna im. Adama Próchnika

Mediateka 800-lecia przy ul. Marii Curie-Skłodowskiej 3 jest główną siedzibą Miejskiej Biblioteki Publicznej im. Adama Próchnika w Piotrkowie Trybunalskim i jednym z najważniejszych współczesnych miejsc edukacji oraz kultury w mieście. Nowy budynek otwarto 14 czerwca 2019 roku, ale historia instytucji, która w nim działa, sięga 1923 roku. Dzisiejsza Mediateka łączy tradycyjną bibliotekę z przestrzeniami nauki, filmu, nowych technologii, spotkań i aktywności społecznej, zachowując przy tym ciągłość ponadstuletniej piotrkowskiej tradycji bibliotecznej.

Miejska Biblioteka Publiczna powstała w 1923 roku z inicjatywy Adama Próchnika, ówczesnego ławnika Wydziału Szkolnictwa i Oświaty Pozaszkolnej. Początkowy księgozbiór tworzyły m.in. książki pozostałe po rosyjskich urzędnikach oraz dary Klubu Cyklistów i Polskiego Stowarzyszenia Oświatowego „Ognisko”. W pierwszym roku działalności biblioteka posiadała około 3300 tomów, natomiast przed wybuchem II wojny światowej jej zbiory zbliżyły się do 12 tysięcy egzemplarzy. W 1927 roku uruchomiono Miejską Czytelnię Publiczną, co rozszerzyło ofertę o dostęp do prasy i czasopism.

Wojna przerwała rozwój placówki, lecz nie zakończyła jej działalności na całe lata okupacji. W październiku 1940 roku niemieckie władze zezwoliły na ponowne uruchomienie biblioteki pod warunkiem usunięcia ze zbiorów zakazanych książek. Część księgozbioru uległa w tym okresie rozproszeniu. W kwietniu 1945 roku na bazie zachowanych zbiorów wznowiono działalność miejskiej placówki bibliotecznej. Równolegle w Piotrkowie funkcjonowała biblioteka powiatowa, której zadaniem było wspieranie sieci bibliotek gminnych w powiecie.

W 1967 roku biblioteka miejska i powiatowa zostały przeniesione do wyremontowanego budynku dawnej synagogi, pozostając jeszcze odrębnymi jednostkami. Reforma administracyjna z 1975 roku doprowadziła do utworzenia na ich bazie Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej, odpowiadającej potrzebom ówczesnego województwa piotrkowskiego. W 1988 roku, w 65. rocznicę powstania placówki, biblioteka otrzymała imię Adama Próchnika. Po reformie administracyjnej z 1999 roku ponownie stała się Miejską Biblioteką Publiczną, a od 1 stycznia 2000 roku na mocy porozumienia miasta i powiatu pełni również funkcje biblioteki powiatowej.

Największa współczesna zmiana nastąpiła w 2019 roku. Na przełomie maja i czerwca przeniesiono księgozbiór głównych oddziałów do nowo wybudowanej Mediateki 800-lecia, a uroczyste otwarcie odbyło się 14 czerwca. Nowa siedziba została pomyślana jako miejsce znacznie szersze niż klasyczna wypożyczalnia. Oprócz biblioteki z wolnym dostępem do zbiorów powstały tu aula konferencyjna, przestrzenie dla dzieci, strefa gier planszowych, pracownia gier komputerowych, kawiarnia oraz zaplecze edukacyjne związane z nauką i technologią.

14 listopada 2019 roku w Mediatece uruchomiono Kino Studyjne PIKSEL. Kino prezentuje starannie dobierany repertuar i jest wykorzystywane również do edukacji filmowej. Od 2023 roku biblioteka realizuje w nim program Nowe Horyzonty Edukacji Filmowej skierowany do przedszkoli oraz szkół podstawowych i ponadpodstawowych. Seanse, spotkania i projekty edukacyjne sprawiają, że film stał się stałym elementem programu instytucji, a nie jedynie okazjonalnym dodatkiem do działalności bibliotecznej.

Szczególne znaczenie ma Strefa Odkrywania, Wyobraźni i Aktywności SOWA. Została otwarta w Mediatece we wrześniu 2021 roku jako pierwsza w Polsce pilotażowa przestrzeń tego typu, rozwijana we współpracy z Centrum Nauki Kopernik. Obecnie SOWA obejmuje około 30 eksponatów do samodzielnego eksperymentowania oraz Majsternię z zestawami konstrukcyjnymi. Uczestnicy mogą poznawać zjawiska z zakresu fizyki, matematyki, biologii i techniki poprzez doświadczenia, budowanie i samodzielne rozwiązywanie problemów. Mediateka rozwija też warsztaty z robotyki, programowania, fizyki, chemii, matematyki, druku, papiernictwa i komiksu.

Działalność biblioteki obejmuje równocześnie tradycyjne usługi czytelnicze i nowoczesne formy dostępu do kultury. Czytelnicy mogą korzystać z książek, czasopism i audiobooków, klubów dyskusyjnych, spotkań autorskich, konkursów literackich, wystaw, koncertów oraz wydarzeń rodzinnych. Instytucja rozwija książkomaty, dostęp do zbiorów cyfrowych i ofertę dla osób, które z różnych powodów mają utrudnione korzystanie z klasycznej biblioteki. W budynku regularnie odbywają się wydarzenia popularyzujące naukę, m.in. obserwacje astronomiczne, warsztaty rodzinne i projekty Klubów Młodego Odkrywcy.

Mediateka została zaprojektowana jako przestrzeń możliwie dostępna dla różnych grup użytkowników. Wszystkie poziomy budynku obsługuje winda, układ ciągów komunikacyjnych umożliwia poruszanie się osobom na wózkach, a przy obiekcie znajduje się miejsce parkingowe dla osób z niepełnosprawnościami. Biblioteka udostępnia książki z dużą czcionką, audiobooki oraz usługę „Książka na telefon”. Połączenie dostępności architektonicznej z ofertą edukacyjną i społeczną wzmacnia funkcję Mediateki jako miejsca codziennego kontaktu mieszkańców z kulturą i wiedzą.

W 2026 roku Mediateka obchodziła siedem lat działalności w nowej siedzibie. Program instytucji nadal łączy spotkania literackie, kino, wystawy, zajęcia naukowe i wydarzenia plenerowe. We wrześniu 2026 roku w kalendarzu znajdowały się m.in. spotkania autorskie, Narodowe Czytanie, wystawy i kolejne seanse Kina PIKSEL. Pokazuje to, że budynek pełni funkcję aktywnego centrum wydarzeń, a nie wyłącznie miejsca przechowywania i wypożyczania księgozbioru.

Znaczenie Mediateki 800-lecia dla Piotrkowa Trybunalskiego wynika z połączenia dwóch bardzo różnych etapów historii. Z jednej strony instytucja kontynuuje działalność biblioteki miejskiej założonej ponad sto lat temu, która przeszła przez okres międzywojenny, okupację, powojenną odbudowę i czasy biblioteki wojewódzkiej. Z drugiej strony nowa siedziba wprowadziła do tej tradycji kino, naukę eksperymentalną, technologie cyfrowe i rozbudowaną animację kulturalną. Dzięki funkcji biblioteki powiatowej oddziaływanie placówki wykracza także poza granice miasta i obejmuje współpracę merytoryczną z bibliotekami publicznymi powiatu piotrkowskiego.