Sieradzki Park Etnograficzny

Sieradzki Park Etnograficzny jest skansenem położonym przy ul. Grodzkiej 1 w Sieradzu, pomiędzy rzeką Żegliną a Zalewem Paradzianka, u podnóża historycznego Wzgórza Zamkowego. Placówka prezentuje tradycyjną architekturę, rzemiosło i codzienne życie mieszkańców dawnej wsi sieradzkiej. Dzięki przeniesionym i zrekonstruowanym budynkom można tu zobaczyć nie tylko pojedyncze zabytki, lecz także sposób organizacji gospodarstwa, warsztatu i przestrzeni mieszkalnej charakterystycznej dla regionu.

Idea utworzenia skansenu pojawiła się już w latach 60. XX wieku z inicjatywy Zofii Neymanowej, kierującej wówczas sieradzkim muzeum. Rozwój przemysłu, modernizacja wsi i zanik drewnianego budownictwa sprawiały, że wiele charakterystycznych obiektów regionu szybko znikało. Muzealnicy rozpoczęli więc badania terenowe i dokumentowanie zabudowy, a następnie typowanie budynków, które mogły zostać przeniesione do planowanego muzeum na wolnym powietrzu. W 1972 roku opracowano „Studium Programowe Sieradzkiego Parku Etnograficznego”, a rok później zapadła formalna decyzja o jego utworzeniu.

Pierwsze plany były znacznie bardziej rozbudowane niż obecny park. Zakładano stworzenie dużego zespołu z sektorami przedstawiającymi różne typy wsi i zabudowy charakterystyczne dla ziemi sieradzkiej. Zawirowania administracyjne po reformie z 1975 roku, późniejszy kryzys gospodarczy i stan wojenny wielokrotnie opóźniały realizację. Część wcześniej zakupionych obiektów uległa w tym czasie zniszczeniu lub degradacji. Ostatecznie zdecydowano się wrócić do lokalizacji na nadwarciańskich łęgach, w sąsiedztwie Wzgórza Zamkowego, gdzie wcześniej przeniesiono już Dom Tkacza.

W 1986 roku potwierdzono lokalizację skansenu w obecnym miejscu, a w styczniu 1987 roku podjęto decyzję o rozpoczęciu inwestycji i utrwalono nazwę Sieradzki Park Etnograficzny. Od tego momentu prace przyspieszyły. Przy Domu Tkacza zaczęto rekonstruować kolejne budynki i zagrody, wykorzystując obiekty pozyskane wcześniej podczas badań terenowych oraz elementy zachowane w muzealnych magazynach.

Jednym z najważniejszych miejsc w skansenie jest zagroda Szczepana Muchy, rzeźbiarza ludowego ze wsi Szale. Muzeum zakupiło ją wraz z wyposażeniem i pracami artysty w 1985 roku. Zagroda obejmuje dom mieszkalny, pracownię i budynki gospodarcze, a jej wyjątkowy charakter tworzy przede wszystkim zespół rzeźb Muchy. Artysta przedstawiał ludzi, diabły i sceny inspirowane codziennym życiem, nadając swoim figurom ekspresyjną, rozpoznawalną formę. W skansenie twórczość ta pozostaje pokazana w otoczeniu związanym z miejscem pracy i życia autora.

Drugim ważnym zespołem jest tradycyjna zagroda sieradzka złożona z obiektów pochodzących z różnych miejscowości regionu. Tworzą ją m.in. szerokofrontowa chałupa z Sieradza-Męki z drugiej połowy XIX wieku, stodoła z Rudy z początku XX wieku, budynek inwentarsko-gospodarczy z wozownią przeniesiony z Wiertelaków oraz drewniany spichlerz, nazywany również kumorą, z Brąszewic-Zabrodzia datowany na około 1810 rok. Zestawienie tych budynków pozwala zobaczyć typowy układ gospodarstwa oraz podział funkcji między częścią mieszkalną, magazynową i gospodarczą.

Szczególne miejsce zajmuje również Dom Tkacza ze Zgierza, przeniesiony na teren przyszłego skansenu już w latach 1974–1975. Początkowo miał pełnić funkcję zaplecza dla prac związanych z budową parku, ale z czasem stał się samodzielnym elementem ekspozycji. Budynek przypomina o znaczeniu tkactwa i sukiennictwa w środkowej Polsce oraz pokazuje przestrzeń, w której funkcje mieszkalne łączyły się z pracą rzemieślniczą.

W parku znajdują się także obiekty małej architektury i ekspozycja dawnych narzędzi rolniczych. Wiata wystawowa mieści urządzenia i sprzęty używane w gospodarstwach, a kapliczki, piec chlebowy i inne elementy uzupełniają obraz tradycyjnego krajobrazu wiejskiego. Wnętrza budynków wyposażono w przedmioty związane z codziennym życiem, pracą i rzemiosłem, dzięki czemu zwiedzanie nie ogranicza się do oglądania samych konstrukcji drewnianych.

Park został udostępniony zwiedzającym w 1993 roku. Jako pierwsza otwarta została zagroda Szczepana Muchy, a w kolejnym roku przygotowano ekspozycję w chałupie z Męki. Od tego czasu skansen pełni funkcję muzealną i edukacyjną, zachowując zabytki budownictwa wiejskiego oraz dokumentując kulturę regionu. Jest jednocześnie częścią szerszej działalności etnograficznej prowadzonej w Sieradzu od pierwszej połowy XX wieku.

Współczesna działalność Sieradzkiego Parku Etnograficznego obejmuje lekcje muzealne, warsztaty, pokazy rzemieślnicze i wydarzenia związane z kulturą ludową. Placówka wykorzystuje zabytkowe otoczenie do prezentowania dawnych technik gospodarskich i rękodzielniczych, a także do spotkań z twórcami i regionalistami. W sezonie odbywają się tu inicjatywy edukacyjne i kulturalne, które pozwalają poznawać tradycję nie tylko poprzez eksponaty, ale również poprzez praktyczne doświadczenie.

Skansen jest czynny sezonowo od połowy kwietnia do połowy października. Jego lokalizacja blisko centrum Sieradza sprawia, że można połączyć wizytę z poznawaniem najstarszej części miasta, Wzgórza Zamkowego oraz głównej siedziby Muzeum Okręgowego. W ten sposób Park pełni rolę uzupełnienia miejskiej ekspozycji historycznej o materialne dziedzictwo wsi i regionu.

Znaczenie Sieradzkiego Parku Etnograficznego wykracza poza funkcję atrakcji turystycznej. Jest miejscem ochrony autentycznych obiektów, które w swoich pierwotnych lokalizacjach często nie przetrwałyby procesów modernizacji wsi. Pokazuje również historię wieloletniego projektu ochrony kultury ludowej, którego realizacja trwała przez kilka dekad i wymagała pracy terenowej, dokumentacji, przenoszenia budynków oraz ich rekonstrukcji. Dzięki temu skansen pozostaje jednym z najważniejszych miejsc w Sieradzu do poznawania tradycyjnej kultury ziemi sieradzkiej.