Archikolegiata NMP i św. Aleksego w Tumie

Archikolegiata Najświętszej Maryi Panny Królowej i św. Aleksego w Tumie należy do najważniejszych zabytków architektury romańskiej w Polsce. Monumentalna świątynia stoi wśród pól niedaleko Łęczycy, w sąsiedztwie dawnego grodziska, które w średniowieczu było ważnym ośrodkiem ziemi łęczyckiej. Obecny kościół wzniesiono w latach 1141–1161, a jego konsekracja odbyła się 21 maja 1161 roku. Skala budowli, układ bazylikowy, masywne wieże, apsydy i zachowane elementy romańskiego wystroju sprawiają, że Tum jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych miejsc związanych z początkami polskiej architektury murowanej.

Historia archikolegiaty wiąże się ze starszym ośrodkiem benedyktyńskim, istniejącym w tym miejscu przed powstaniem obecnej świątyni. Parafia wskazuje na tradycję opactwa Najświętszej Maryi Panny i św. Aleksego, które w XI–XIII wieku było centrum życia religijnego i kulturalnego oraz miejscem gromadzenia relikwii. Po wzniesieniu kolegiaty Tum stał się ważnym punktem życia kościelnego i politycznego. W 1180 roku odbył się tutaj zjazd dostojników duchownych i świeckich, określany w źródłach jako pierwszy synod w Polsce. Przez kolejne stulecia świątynia była świadkiem wydarzeń związanych z dziejami monarchii piastowskiej i regionu łęczyckiego.

Budowla wielokrotnie doświadczała zniszczeń i przebudów. W 1294 roku ucierpiała podczas najazdu litewskiego, a w 1331 roku została spalona przez Krzyżaków. Odbudowy wprowadziły elementy gotyckie, natomiast w XVIII wieku wnętrze i część architektury przekształcono w duchu baroku. Mimo tych zmian zachowała się zasadnicza romańska bryła kościoła. Szczególną wartość mają monumentalny portal, układ wieżowy, partie kamiennych murów oraz elementy wyposażenia i wystroju dokumentujące kolejne etapy historii świątyni.

Kolejny dramatyczny rozdział przypadł na II wojnę światową. Podczas działań wojennych w 1939 roku archikolegiata została poważnie zniszczona. Po wojnie rozpoczęto wieloletnią odbudowę prowadzoną pod kierunkiem architekta Jana Koszczyc-Witkiewicza. Prace miały nie tylko zabezpieczyć obiekt, ale również przywrócić mu możliwie czytelny charakter romański, ograniczając część późniejszych przekształceń. Powojenna rekonstrukcja ukształtowała wygląd, z którym archikolegiata jest kojarzona współcześnie.

Znaczenie Tumu zostało potwierdzone także współczesnymi formami ochrony dziedzictwa. Rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z 4 kwietnia 2022 roku zespół archikolegiaty pw. Najświętszej Maryi Panny i św. Aleksego został uznany za Pomnik Historii. Narodowy Instytut Dziedzictwa i służby konserwatorskie podkreślają wyjątkową skalę obiektu, jego rangę artystyczną oraz znaczenie dla historii państwa i kultury polskiej. W 2022 roku obchodzono również 860-lecie konsekracji świątyni.

Archikolegiata pozostaje czynnym kościołem parafialnym Diecezji Łowickiej. Odprawiane są tu nabożeństwa, prowadzone jest duszpasterstwo, a jednocześnie obiekt jest udostępniany turystom i pielgrzymom. W sezonie turystycznym, trwającym od początku maja do połowy października, zwiedzanie odbywa się w wyznaczonych godzinach, natomiast poza sezonem grupy mogą umawiać wizyty indywidualnie. Tum jest więc jednocześnie żywym miejscem kultu, zabytkiem najwyższej rangi i jednym z najważniejszych punktów turystycznych ziemi łęczyckiej.