Muzeum Dzieci Polskich – ofiar totalitaryzmu

Muzeum Dzieci Polskich – ofiar totalitaryzmu. Niemiecki nazistowski obóz dla polskich dzieci w Łodzi (1942–1945) jest państwową instytucją kultury utworzoną 1 czerwca 2021 roku. Powstało po to, aby systematycznie badać, dokumentować i upamiętniać historię niemieckiego obozu dla polskich dzieci przy ul. Przemysłowej w okupowanej Łodzi, jego filii w Dzierżąznej oraz szerzej – losy najmłodszych ofiar dwudziestowiecznych reżimów totalitarnych. Muzeum gromadzi i opracowuje zbiory, prowadzi badania naukowe, działalność wystawienniczą, edukacyjną i wydawniczą, rejestruje relacje świadków oraz przywraca pamięć o dzieciach zamordowanych, więzionych, przesiedlanych, osieroconych i pozbawionych dzieciństwa przez zbrodniczą politykę III Rzeszy i Związku Sowieckiego. Od 2025 roku instytucją kieruje dr Sylwia Wielichowska.

Obecna główna siedziba Muzeum znajduje się przy ul. Piotrkowskiej 90 w centrum Łodzi. Jest to siedziba tymczasowa, ale jednocześnie realnie działająca przestrzeń muzealna: na pierwszym piętrze funkcjonuje sala wystawowa, na drugim przestrzeń edukacyjna i miejsce spotkań, a na wyższych kondygnacjach zaplecze instytucji. Muzeum przyjmuje zwiedzających, organizuje oprowadzania, prelekcje, spotkania autorskie, seminaria, warsztaty i wydarzenia rocznicowe. Budynek przy Piotrkowskiej 90 jest zabytkową kamienicą Teodora Steigerta, wzniesioną w 1895 roku według projektu Franciszka Chełmińskiego. Tymczasowa lokalizacja przy reprezentacyjnej ulicy Łodzi zapewniła Muzeum możliwość prowadzenia działalności jeszcze przed powstaniem docelowego kompleksu na terenie dawnego obozu.

Historycznym punktem odniesienia całej działalności Muzeum jest Polen-Jugendverwahrlager der Sicherheitspolizei in Litzmannstadt – niemiecki obóz utworzony 1 grudnia 1942 roku. Pierwszy transport dzieci przybył 11 grudnia. Obóz został zlokalizowany na obszarze wydzielonym z łódzkiego getta, pomiędzy dzisiejszymi ulicami Górniczą, Emilii Plater, Przemysłową i Bracką. Teren był oddzielony wysokim drewnianym ogrodzeniem zwieńczonym drutem kolczastym i zabezpieczony wieżyczkami strażniczymi. Więziono tam polskie dzieci i młodzież kierowane do obozu z różnych części okupowanych ziem polskich. Osadzeni byli poddawani pracy przymusowej, karom, głodowi, przemocy i wyniszczającym warunkom sanitarnym. Funkcjonowała również kompania karna dla dzieci, w której najcięższą pracę łączono ze zmniejszonymi racjami żywnościowymi.

Nie zachowała się pełna dokumentacja obozowa, ponieważ część materiałów została zniszczona albo wywieziona przez uciekającą załogę niemiecką w styczniu 1945 roku. Z tego powodu historycy do dziś nie są w stanie podać jednej ostatecznej liczby więźniów i ofiar. Nowsze ustalenia przyjmowane przez Muzeum wskazują, że przez obóz przeszło od około 2 tysięcy do ponad 3 tysięcy dzieci, a liczba ofiar śmiertelnych sięgała niemal 200. Starsze szacunki były znacznie wyższe, jednak współczesne badania opierają się na ponownej analizie zachowanych akt, list, fotografii, dokumentacji powojennych komisji, akt procesowych i relacji byłych więźniów. Obóz funkcjonował do 18 stycznia 1945 roku, kiedy niemiecka załoga opuściła teren przed wkroczeniem Armii Czerwonej.

Jednym z najważniejszych zadań Muzeum jest rekonstrukcja możliwie pełnego obrazu funkcjonowania obozu. Pracownicy prowadzą kwerendy w archiwach polskich i zagranicznych, analizują dokumentację przechowywaną m.in. w zasobie Instytutu Pamięci Narodowej, Archiwum Państwowego w Łodzi i innych instytucji oraz pozyskują materiały od rodzin byłych więźniów. Szczególne znaczenie mają dziecięce listy wysyłane z obozu, fotografie, dokumenty osobowe oraz powojenne zeznania. Badania doprowadziły również do odnalezienia niemieckich zdjęć lotniczych Łodzi wykonanych przez Luftwaffe 12 sierpnia 1944 roku. Materiał ten pozwolił dokładniej odtworzyć topografię obozu i skorygować wcześniejsze rekonstrukcje jego układu. W działalności naukowej ważne miejsce zajmuje także identyfikacja więźniów, badanie losów Ocalałych i analiza odpowiedzialności członków obozowej załogi.

Pierwszą dużą stałą ekspozycją przygotowaną w tymczasowej siedzibie przy Piotrkowskiej 90 jest wystawa multimedialna „Mamo, czemu nie przyjeżdżasz? Listy dzieci z obozu na Przemysłowej”, uruchomiona w grudniu 2022 roku. Jej podstawą są autentyczne listy małych więźniów. Zamiast przedstawiać historię wyłącznie przez daty i statystyki, ekspozycja pokazuje osobiste doświadczenie dzieci: tęsknotę za rodzicami, prośby o żywność, ubrania i podstawowe przedmioty, lęk, głód oraz próbę zachowania więzi z rodziną. Wystawa jest prowadzona z przewodnikiem, adresowana przede wszystkim do młodzieży i dorosłych, a wstęp pozostaje bezpłatny. Muzeum przygotowuje także wystawy czasowe i plenerowe dotyczące m.in. więźniarek obozu, dzieci Zamojszczyzny, wojennej korespondencji dzieci oraz losów najmłodszych w czasie II wojny światowej.

Działalność edukacyjna jest jednym z filarów instytucji. Muzeum prowadzi lekcje muzealne, prelekcje, warsztaty historyczno-artystyczne, spacery edukacyjne po terenie dawnego obozu, seminaria dla nauczycieli i przewodników oraz wypożycza przygotowane wystawy. Zajęcia terenowe „To było tu…” pozwalają przejść po przestrzeni dawnego obozu na Bałutach i zestawić współczesną zabudowę z materiałami archiwalnymi. W programach edukacyjnych wykorzystywane są dokumenty, fotografie i relacje Ocalałych, a sposób prowadzenia zajęć jest dostosowywany do wieku odbiorców. Muzeum współpracuje ze szkołami, uczelniami, instytucjami pamięci, archiwami, organizacjami społecznymi i środowiskiem naukowym.

Instytucja prowadzi również działalność wydawniczą i popularyzatorską. Wśród publikacji znalazła się książka „Nauczono nas płakać bez łez…”, ukazująca historię obozu przez biografie, wspomnienia i korespondencję więźniów, a także opracowania dotyczące konkretnych osób i rodzin, w tym publikacja poświęcona Gertrudzie Nowak. Muzeum wydaje rocznik „Głos Pamięci”, organizuje konferencje naukowe i udostępnia materiały w formach cyfrowych. Ważną częścią pracy jest również nagrywanie i publikowanie relacji Ocalałych. Dzięki temu materiał źródłowy nie pozostaje wyłącznie w archiwum, lecz jest systematycznie wprowadzany do obiegu naukowego i edukacyjnego.

Równolegle do działalności przy Piotrkowskiej 90 rozwijany jest projekt stałej siedziby Muzeum na autentycznym terenie dawnego obozu przy ul. Przemysłowej. Instytucja pozyskała nieruchomości bezpośrednio związane z jego historią. Przy Przemysłowej 34 znajduje się tzw. Verwaltung – budynek dawnej komendantury, widoczny na historycznych fotografiach obozowych; ma zostać wykorzystany na potrzeby ekspozycji stałej. Druga nieruchomość przy Przemysłowej 29 leży w rejonie dawnego karceru. Muzeum pozyskało także sąsiadującą działkę przy Przemysłowej 27a przeznaczoną pod budowę zaplecza stałej siedziby. Według informacji publikowanych przez Muzeum we wrześniu 2026 roku trwają przygotowania do rozpoczęcia tej inwestycji. Docelowo ma ona przenieść główny ciężar działalności z centrum Łodzi na teren, na którym rzeczywiście funkcjonował obóz.

Rozwój Muzeum obejmuje także Oddział w Dzierżąznej, formalnie utworzony w kwietniu 2023 roku. Dzierżązna była miejscem filii gospodarczej obozu, uruchomionej w 1943 roku, do której kierowano przede wszystkim starsze dziewczęta. Muzeum otrzymało tam nieruchomość w parku dworskim wraz z dawnym budynkiem gospodarczym. Powstanie oddziału pozwoliło objąć ochroną i działaniami edukacyjnymi drugie autentyczne miejsce związane z systemem obozowym. Główna siedziba w Łodzi i oddział w Dzierżąznej tworzą więc wspólną strukturę dokumentującą dwa najważniejsze punkty geograficzne historii obozu.

Muzeum pozostaje aktywną instytucją pamięci również w bieżącym życiu miasta. Organizuje rocznice utworzenia obozu, spotkania ze świadkami historii, spacery miejskie, debaty, projekcje, konkursy i wydarzenia związane z pamięcią o dzieciach doświadczonych wojną. W 2026 roku uczestniczyło m.in. w uroczystościach pogrzebowych dziesięciorga dzieci – ofiar obozu przy ul. Przemysłowej, organizowało Noc Muzeów, spotkania autorskie oraz projekty edukacyjne poświęcone wojennemu dzieciństwu w Łodzi. Aktualna działalność pokazuje, że instytucja nie ogranicza się do opieki nad przeszłością, ale stale poszerza zakres badań i wprowadza ich wyniki do publicznej debaty.

Znaczenie Muzeum Dzieci Polskich – ofiar totalitaryzmu dla Łodzi jest wyjątkowe. Instytucja zajmuje się historią miejsca, które przez dziesięciolecia pozostawało znacznie mniej obecne w świadomości społecznej niż inne miejsca niemieckiego terroru w mieście. Łączy badania naukowe, archiwistykę, ochronę materialnych śladów, edukację, pracę z Ocalałymi i ich rodzinami oraz tworzenie nowej infrastruktury pamięci. Obecna siedziba przy Piotrkowskiej 90 jest dziś centrum tej działalności, natomiast planowany kompleks przy Przemysłowej ma w przyszłości umieścić stałą ekspozycję dokładnie tam, gdzie rozgrywała się opisywana historia. Z tego względu Muzeum jest nie tylko kolejną placówką muzealną Łodzi, ale jedną z najważniejszych współczesnych instytucji dokumentujących historię miasta, okupacji niemieckiej i wojennych losów polskich dzieci.