Dawny cmentarz ewangelicko-augsburski w Górkach Starych (Nowe Górki) – Łódź

Dawny cmentarz ewangelicko-augsburski w Górkach Starych to pozostałość po niewielkim, XIX-wiecznym miejscu pochówku dawnej społeczności protestanckiej na południowo-wschodnich obrzeżach dzisiejszej Łodzi. Znajduje się na nieurządzonym terenie między ulicami Bieszczadzką i Kolumny, w rejonie niewielkiego wzniesienia porośniętego drzewami i krzewami. Nie jest to czynna nekropolia ani współczesny cmentarz komunalny: zachowały się jedynie nieliczne ślady dawnych pochówków.

Historia osady i jej mieszkańców. Górki Stare były dawną kolonią wiejską należącą do dóbr chojeńskich. W opracowaniu Łódź wielowyznaniowa. Dzieje wspólnot religijnych do 1914 roku podano, że w 1797 roku wydzielono tereny pod założenie kolonii, a w 1830 roku powiększono jej obszar. W miejscowej społeczności istotną rolę odgrywali ewangelicy. Ta sama publikacja odróżnia Górki Stare od kolonii Górki Nowe, której początki wiąże z 1825 rokiem. Inne opracowania nazewnictwa datują rozwój Górek Nowych szerzej, na lata 30. XIX wieku. Dat tych nie należy utożsamiać z dokładną datą założenia cmentarza, której nie udało się wiarygodnie ustalić.

Niewielka nekropolia. Dokumentacja Piotra Dolaty z serwisu Osadnicy, oparta m.in. na badaniach regionalnych, wskazuje XIX wiek jako okres założenia cmentarza. Według przywołanych tam ustaleń już w latach 30. XIX wieku rozważano likwidację miejsca pochówku, a z niepotwierdzonego przekazu wynika, że mogły z niego korzystać zaledwie dwie okoliczne rodziny ewangelickie. Ta ostatnia informacja ma charakter relacji, nie ustalonego wykazu pochowanych osób. Nie odnaleziono potwierdzonej listy nazwisk ani precyzyjnej chronologii kolejnych pogrzebów.

Co zachowało się do naszych czasów? W opisie terenowym z 2018 roku wymieniono pozostałości po trzech nagrobkach, w tym jeden objęty czyjąś opieką. Autor lokalizował je w zadrzewionym zagajniku z lilakami, obok okazałego dębu. Z kolei fotografie wykonane 14 marca 2026 roku i opublikowane w galerii PRIV.gtlodz.eu pokazują teren z krzyżem oraz tabliczką zawieszoną na drzewie, a także pozostałości zniczy, sztucznych kwiatów i śmieci. Wcześniejsza liczba nagrobków nie musi odzwierciedlać stanu z 2026 roku. Dawne pochówki mogą pozostawać w ziemi nawet wtedy, gdy nagrobki są już niewidoczne.

Górki Stare czy Nowe Górki? Rozbieżność w nazwach. Punkt udostępniony w Google Maps jest opisany jako „Pozostałości cmentarza ewangelicko-augsburskiego założonego w XIX w. we wsi Nowe Górki”. Natomiast Piotr Dolata, wykaz Bartka Bijaka i dokumentacja fotograficzna z 2026 roku konsekwentnie używają nazwy Górki Stare. Łódzki Ośrodek Geodezji podaje, że dzisiejsza ulica Bieszczadzka przebiega przez tereny dawnej wsi Górki Stare i przez pewien czas sama nosiła tę nazwę. Oddzielnie identyfikuje dawną wieś Nowe Górki, od której nazwano współczesną ulicę Nowe Górki. W związku z tym w niniejszym opisie zachowano obie formy nazewnicze, ale jako najbardziej prawdopodobną nazwę historyczną miejsca przyjęto Górki Stare. Sama etykieta w Mapach Google nie rozstrzyga położenia dawnej granicy wsi.

Znaczenie i stan ochrony. Ten skromny cmentarz jest śladem osadnictwa ewangelickiego na dawnych terenach wiejskich wokół Łodzi. Pokazuje, że wielowyznaniowa historia regionu nie ograniczała się do wielkich świątyń i cmentarzy fabrykanckich w centrum miasta. W źródłach terenowych miejsce opisywano jako nieczynne, nieogrodzone i w złym stanie. Nie ustalono wiarygodnie numeru wpisu do rejestru zabytków ani aktualnego statusu w gminnej ewidencji zabytków, dlatego nie przedstawia się go jako formalnie wpisanego do rejestru. Jest to miejsce pamięci, a nie uporządkowana atrakcja ze stałymi godzinami otwarcia. Przy odwiedzinach należy uszanować teren pochówku, nie przemieszczać kamieni ani pozostałości nagrobków i nie naruszać roślinności.

Źródła historyczne i dokumentacja: Piotr Dolata – opis i dokumentacja cmentarza (stan z 2018 r.); Bartek Bijak – wykaz wiejskich cmentarzy ewangelickich regionu, pozycja „Stare Górki”; Kamyk / PRIV.gtlodz.eu – zdjęcia z 14 marca 2026 r.; Łódzki Ośrodek Geodezji – historyczna nazwa ulicy Bieszczadzkiej; Łódzki Ośrodek Geodezji – odrębna nazwa Nowe Górki; K. Badziak, K. Chylak, M. Łapa – „Łódź wielowyznaniowa”, 2014, część dotycząca kolonii Górki. Odnośniki prowadzą do materiałów zewnętrznych; fotografie pozostają własnością ich autorów.