Cmentarz Żydowski w Zgierzu – ul. Henryka Barona 29

Cmentarz Żydowski w Zgierzu, położony przy obecnej ulicy Henryka Barona (dawnej Piaskowej), jest jednym z najważniejszych zachowanych śladów historii żydowskiej społeczności miasta. Dzisiejsze ogrodzone miejsce pamięci zajmuje tylko niewielką część dawnej nekropolii. Cmentarz powstał najprawdopodobniej w 1826 roku, choć dokumentacja Narodowego Instytutu Dziedzictwa zaznacza, że niektóre opracowania mówią ogólniej o latach 20. XIX wieku. Jego powstanie wiązało się z organizacją samodzielnej gminy żydowskiej i utworzeniem w 1824 roku zgierskiego dozoru bożniczego.

Wcześniej zmarłych Żydów ze Zgierza chowano poza miastem, między innymi w Parzęczewie. Pierwszy miejscowy cmentarz ulokowano na ówczesnym południowo-zachodnim skraju zabudowy, na nieurodzajnym, piaszczystym terenie. Rosnąca społeczność potrzebowała stopniowo większej przestrzeni grzebalnej: w marcu 1885 roku zakupiono sąsiednie działki i rozbudowano nekropolię. Przy cmentarzu znajdowały się drewniane zabudowania, a nowe ogrodzenie wykonano w 1914 roku. W przedwojennym Zgierzu żydowskie rodziny współtworzyły życie handlowe, rzemieślnicze, religijne i społeczne miasta. Według danych przytaczanych przez urząd miejski w 1938 roku mieszkało tu 4532 Żydów.

Zagłada cmentarza nastąpiła podczas okupacji niemieckiej. Nagrobki rabinów i innych mieszkańców niszczono, macewy wyrywano z ziemi i wywożono, wykorzystując część kamieni jako materiał do utwardzania ulic. Zdemontowano ogrodzenie, a teren poddano dalszej dewastacji. Miejski opis wskazuje rok 1941 jako okres zorganizowanych prac przy usuwaniu nagrobków, prowadzonych pod niemieckim nadzorem. Ocalałe fragmenty macew nie odtwarzają dziś układu dawnych pochówków. Po wojnie podejmowano próby ratowania miejsca, ale przez długi czas teren pozostawał bez stałej opieki i stopniowo tracił dawne granice.

Przełom nastąpił na początku lat 90. XX wieku. Z inicjatywy potomków zgierskich Żydów mieszkających w Kanadzie, przy udziale Towarzystwa Przyjaciół Zgierza i władz lokalnych, odtworzono niewielki, symboliczny fragment cmentarza. W 1992 roku, dzięki wsparciu Jakuba Milgroma, powstało współczesne ogrodzenie oraz kamień z tablicą poświęconą pochowanym tutaj mieszkańcom. Metalowe przęsła z gwiazdami Dawida otaczają trawiasty teren, a przy jego zachodniej granicy znajdują się odzyskane fragmenty nagrobków. Zachowana przestrzeń nie jest więc rekonstrukcją całej dawnej nekropolii, lecz miejscem pamięci i świadectwem jej zniszczenia.

Skala utraty terenu jest wyjątkowo duża. Według opracowania NID z grudnia 2025 roku obecnie ogrodzony obszar obejmuje około 825 m², podczas gdy wcześniejszy cmentarz zajmował około 1,5 ha. Spotykane w opisach określenia „cmentarz żydowski”, „dawny cmentarz żydowski” i „miejsce pamięci” odnoszą się do tej samej historycznej lokalizacji, ale różnią się akcentem: pierwotny teren grzebalny był znacznie większy niż współczesny ogrodzony fragment. Nekropolia figuruje w ewidencji zabytków; nie jest to równoznaczne z potwierdzonym wpisem do rejestru zabytków. Cmentarz jest nieczynny, a NID wskazuje możliwość oglądania go z zewnątrz przez cały rok.

To ważne miejsce dla poznawania wielokulturowej historii Zgierza i pamięci o jego dawnych mieszkańcach. Oprócz zachowanych fragmentów kamiennych nagrobków znaczenie mają także tablice pamiątkowe i sama historia starań o ocalenie terenu. Szczegółowe informacje i fotografie opublikowały Narodowy Instytut Dziedzictwa, Miasto Zgierz oraz Koalicja Opiekunów Cmentarzy Żydowskich w Polsce. Źródła te pomagają odróżnić oryginalną nekropolię od współcześnie urządzonego miejsca upamiętnienia.