Cmentarze wojenne nr I i II w Parku Poniatowskiego – Łódź

Cmentarze wojenne nr I i II w Parku im. księcia Józefa Poniatowskiego w Łodzi tworzą jeden historyczny zespół miejsc pamięci, ale nie są jedną wspólną kwaterą. To dwie odrębne nekropolie, urządzone w parku w 1945 roku, po zakończeniu niemieckiej okupacji Łodzi. W miejskich dokumentach funkcjonują razem jako „Cmentarz żołnierzy radzieckich Nr I i II w Parku im. Ks. Józefa Poniatowskiego”. Z kolei Narodowy Instytut Dziedzictwa prowadzi dla nich osobne karty ewidencyjne. Jedna wizytówka obejmuje więc oba miejsca ze względu na wspólne położenie i kontekst historyczny, nie zacierając różnic między nimi.

Cmentarz nr I – Armii Czerwonej i Wojska Polskiego. Jego nazwa w dokumentacji Narodowego Instytutu Dziedzictwa brzmi: „cmentarz wojenny Armii Czerwonej i Wojska Polskiego nr 1 z II wojny światowej”. W opisie zamówienia dotyczącego utrzymania grobów wojennych Urząd Miasta Łodzi podawał w 2019 roku około 1748 m² powierzchni tego terenu. Wymieniono 50 nagrobków z kamiennymi tablicami i betonowymi obrzeżami o powierzchni 1,6 m² oraz 16 większych o powierzchni 5,2 m². Dane te opisują elementy utrzymania terenu w 2019 roku; nie są liczbą wszystkich pochowanych osób.

Cmentarz nr II – żołnierzy Armii Czerwonej. NID określa ten obiekt jako „cmentarz wojenny żołnierzy Armii Czerwonej nr 2 z II wojny światowej”. Miejska dokumentacja z 2019 roku podaje dla niego około 3256 m² powierzchni, 71 kamiennych tablic oraz alejki zajmujące około 506 m². W innych materiałach historycznych podkreślana jest również pamięć o żołnierzach polskich pochowanych w parkowych nekropoliach. Warto rozróżniać formalną nazwę konkretnego cmentarza od szerszej historii pochówków obu wojsk w Parku Poniatowskiego.

Styczeń 1945 roku i powojenne pochówki. Łódź znalazła się pod kontrolą Armii Czerwonej 19 stycznia 1945 roku. Cmentarze upamiętniają żołnierzy związanych z końcem wojny w mieście, a wśród pochowanych byli także zmarli wskutek odniesionych ran. Nie należy zakładać, że każda pochowana tu osoba poległa dokładnie 19 stycznia lub podczas jednego starcia. Szczegółowe ustalanie losów konkretnych żołnierzy wymaga sięgania do dokumentacji grobowej i indywidualnych inskrypcji.

Historia samego parku. Park powstał w latach 1904–1910 jako Ogród przy ulicy Pańskiej, a w 1917 roku otrzymał imię księcia Józefa Poniatowskiego. W czasie okupacji niemieckiej ograniczono do niego dostęp polskim i żydowskim mieszkańcom; park poniósł także straty w drzewostanie i wyposażeniu. Po wojnie jego krajobraz uzupełniły dwa cmentarze, które do dziś przypominają o przełomie lat 1944–1945 oraz o powojennych zmianach w przestrzeni miejskiej.

Pomnik Wdzięczności Armii Czerwonej a cmentarze. W 1945 roku w parku odsłonięto pomnik poświęcony Armii Czerwonej, który wysadzono w lutym 1946 roku, następnie odbudowano, a w 1992 roku zdemontowano. Monument był elementem powojennej polityki pamięci, natomiast dwa cmentarze pozostają miejscami rzeczywistych pochówków. Rozbiórka pomnika nie oznaczała likwidacji grobów. Wspomnienie o nim wyjaśnia przemiany tego fragmentu parku, ale nie powinno zastępować historii osób pochowanych na obu nekropoliach.

Położenie i nazwy używane na mapach. Oba obiekty znajdują się na terenie Parku Poniatowskiego, w rejonie ulic Żeromskiego i alei Mickiewicza. Karty NID podają ul. Żeromskiego, natomiast jeden z punktów w Google Maps ma opis „Cmentarz wojenny”, adres orientacyjny „al. Adama Mickiewicza 117” i kod QC3R+CW. Wskazanie w Google dotyczy jednego punktu cmentarnego, a nie obu nekropolii jednocześnie. Dlatego, chcąc obejrzeć cały zespół, należy korzystać z planu parku i odnaleźć osobno cmentarz nr I oraz nr II. Nie są to odrębne cmentarze komunalne przeznaczone do nowych pochówków.

Status i znaczenie. Narodowy Instytut Dziedzictwa ujmuje obie nekropolie osobno w Ewidencji Grobów i Cmentarzy Wojennych. Dokumenty miasta traktują je jako odrębne powierzchnie utrzymania, a zarazem wspólny zespół miejsc pamięci. Nie należy utożsamiać tej ewidencji z wpisem całego parku do rejestru zabytków. Cmentarze są świadectwem końca II wojny światowej w Łodzi, powojennych pochówków i sposobów upamiętniania poległych, niezależnie od zmieniającej się oceny politycznej wydarzeń po 1945 roku.

Dokumentacja i źródła: NID – cmentarz wojenny nr I; NID – cmentarz wojenny nr II; Urząd Miasta Łodzi, dokumentacja utrzymania cmentarzy wojennych (2019); Archiwum Państwowe w Łodzi – historia Parku Poniatowskiego; Zielona Łódź – historia i charakterystyka parku.