Elektrownia Wodna Smardzewice – PGE Energia Odnawialna S.A.

Elektrownia Wodna Smardzewice jest zakładem energetycznym wykorzystującym spad wód Pilicy przy zaporze Zbiornika Sulejowskiego. Znajduje się w Smardzewicach, w gminie wiejskiej Tomaszów Mazowiecki, na prawym przyczółku zespołu budowli piętrzących. To odrębny obiekt techniczny, choć funkcjonuje w bezpośrednim powiązaniu z zaporą, jazem i gospodarką wodną zalewu. Wytwarzanie energii odbywa się tutaj dzięki kontrolowanemu przepływowi wody przez turbiny, bez spalania paliwa. Elektrownia jest związana z działalnością spółki PGE Energia Odnawialna S.A., natomiast podstawowe urządzenia piętrzące zbiornika należą do Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie.

Historia obiektu wiąże się z wielką inwestycją hydrotechniczną, która zmieniła dolinę Pilicy w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku. Zbiornik Sulejowski powstawał przede wszystkim w odpowiedzi na rosnące zapotrzebowanie na wodę dla Łodzi i Tomaszowa Mazowieckiego. Prace projektowe rozpoczęto w drugiej połowie lat sześćdziesiątych, a budowę zapory podjęto w 1969 roku. Zalew został oddany do użytkowania w 1973 roku. Rok później, według dokumentów planistycznych gminy Tomaszów Mazowiecki, uruchomiono elektrownię wodną. W ten sposób inwestycja służąca gospodarce wodnej otrzymała dodatkową funkcję: produkcję energii elektrycznej z wód spiętrzonych na Pilicy.

Elektrownia została wkomponowana w prawą część jazu zapory czołowej. W opracowaniach technicznych jej historyczna moc zainstalowana podawana jest jako 3,4 MW. W obiekcie pracowały dwa hydrozespoły z turbinami Kaplana, o mocy 1,7 MW każdy. Ten typ turbiny wykorzystuje przepływ wody przy stosunkowo niewielkim spadzie, co odpowiada warunkom na zaporze Sulejowskiej. Obracający się wirnik napędza generator elektryczny, a energia po transformacji napięcia trafia do systemu elektroenergetycznego. Dane przytoczone w dokumentach gminnych dotyczą parametrów opisywanych w okresie ich sporządzania i nie powinny być automatycznie traktowane jako pomiar bieżącej produkcji.

Praca hydroelektrowni nie jest niezależna od funkcjonowania zbiornika. Podstawowym zadaniem zapory pozostaje regulowanie przepływu Pilicy i gospodarowanie zgromadzoną wodą zgodnie z obowiązującymi warunkami hydrologicznymi oraz pozwoleniami wodnoprawnymi. Ilość energii możliwej do wytworzenia zależy od wielkości przepływu, poziomów wody po obu stronach piętrzenia oraz stanu technicznego urządzeń. W odróżnieniu od elektrowni cieplnej, paliwem nie jest tutaj surowiec dostarczany transportem, lecz energia potencjalna i kinetyczna wody przepływającej przez budowle hydrotechniczne. Ten sposób wytwarzania prądu wiąże energetykę bezpośrednio z zarządzaniem zasobami wodnymi.

Znaczenie Smardzewic wykracza poza samą produkcję energii. Budowa Zbiornika Sulejowskiego była ważnym etapem rozwoju infrastruktury zaopatrującej Łódź w wodę i ukształtowała nowy krajobraz rekreacyjny oraz gospodarczy okolic Tomaszowa Mazowieckiego i Sulejowa. Elektrownia dokumentuje jeden z etapów powojennego rozwoju techniki wodnej w województwie łódzkim. Zestawienie jej historii z dziejami zapory pozwala lepiej zrozumieć, dlaczego przy jednym stopniu wodnym występują urządzenia o różnych funkcjach i zarządcach. Opis obiektów, ich własności oraz powiązań technologicznych opublikowały Wody Polskie w opracowaniu o Zbiorniku Sulejowskim.

Nie należy utożsamiać elektrowni ze zbiornikiem ani z samą zaporą. Elektrownia jest urządzeniem wytwórczym PGE Energia Odnawialna; zapora i część innych urządzeń wodnych pozostają w zarządzie Wód Polskich. W rejonie Pilicy istnieją również inne małe instalacje energetyki wodnej, dlatego nazwa „Elektrownia Wodna Smardzewice” odnosi się do konkretnego obiektu przy głównym jazie. Jest to czynna infrastruktura techniczna, a nie obiekt przeznaczony do swobodnego zwiedzania. Informacji o historii, parametrach i planowaniu gospodarki wodnej warto szukać w dokumentacji gminy Tomaszów Mazowiecki oraz materiałach administratorów infrastruktury.