Muzeum Ludowe Rodziny Brzozowskich w Sromowie

Muzeum Ludowe Rodziny Brzozowskich w Sromowie to prywatna placówka poświęcona sztuce ludowej i tradycjom ziemi łowickiej. W czterech pawilonach, otoczonych ogrodem, zgromadzono drewniane rzeźby, wycinanki, hafty, łowickie pająki, dawne sprzęty gospodarskie oraz pojazdy konne. Najbardziej charakterystyczną część wystawy tworzą ruchome kompozycje rzeźbiarskie: figurki odtwarzają obrzędy, pracę i codzienność dawnej wsi, a także epizody z historii Polski. Muzeum nie powstało z urzędowej kolekcji ani z dawnego dworu. Jest efektem wieloletniej twórczości i pracy jednej rodziny, która samodzielnie zbudowała pawilony wystawowe oraz urządziła ekspozycję.

Założycielem był Julian Brzozowski, urodzony 26 lutego 1925 roku w Zabostowie Dużym. W 1952 roku zamieszkał w Sromowie po ślubie z Wandą Wasiotą, późniejszą Wandą Brzozowską. Na co dzień prowadził gospodarstwo rolne, natomiast rzeźbiarstwo rozwijał w wolnych chwilach, zwłaszcza zimą. Pierwsze figury z myślą o własnej ekspozycji tworzył około 1955 roku. Początkowo przechowywał prace w pomieszczeniach domu, a później także w garażu. Z czasem ich liczba i rozmiary przygotowywanych scen sprawiły, że domowa przestrzeń przestała wystarczać. Julian zdecydował się więc zbudować osobny pawilon wystawowy z dochodów gospodarstwa.

Oficjalne otwarcie muzeum nastąpiło 30 lipca 1972 roku. Kolejne lata upływały na rozbudowie wystawy, opracowywaniu mechanizmów i przygotowywaniu następnych przedstawień. Pawilony udostępniano stopniowo: drugi w 1983 roku, trzeci w 1986 roku, a czwarty w 2001 roku. Mechanizmy wprawiające figurki w ruch projektował i konstruował sam założyciel. Były one równie ważnym elementem jego dzieła jak rzeźby, ponieważ pozwalały zamienić nieruchome postacie w wielofigurowe sceny z życia społeczności łowickiej. Julian Brzozowski zmarł 8 marca 2002 roku, ale muzeum nadal pozostało w rękach rodziny.

Wystawa obejmuje ponad sześćset figurek, z których większość jest ruchoma. Wśród scen znajdują się łowickie wesele, procesja Bożego Ciała, szopka bożonarodzeniowa, rybacy nad Bzurą, poczet husarii i przedstawienia dawnych zajęć wiejskich. Duże kompozycje pozwalają zobaczyć stroje, obyczaje oraz sposób przedstawiania lokalnej pamięci w sztuce ludowej. Część mechanizmów można uruchamiać samodzielnie drewnianymi korbkami. Dzięki temu zwiedzanie ma wymiar nie tylko oglądania eksponatów, ale również poznawania pomysłowości autora i prostych rozwiązań mechanicznych wykorzystywanych w ruchomych scenach.

Sztuka ludowa w Sromowie nie ogranicza się do rzeźb jednego twórcy. Wanda Brzozowska wykonywała wycinanki, kwiaty z bibuły i dekoracyjne pająki, nawiązujące do wyposażenia dawnych łowickich izb. Talent plastyczny obecny był również w starszych pokoleniach rodziny: Franciszka Brzozowska, matka Juliana, zajmowała się wycinankarstwem i haftem, a jej brat Stanisław Wojciechowski tworzył rzeźby. Wśród rodzinnych inspiracji wspomina się także poruszane korbką figurki grajków. W ten sposób tradycyjne wzory rękodzieła spotkały się z autorską koncepcją mechanicznego teatru rzeźb.

Po śmierci założyciela prowadzenie muzeum i opiekę nad jego zbiorami kontynuują Wojciech i Renata Brzozowscy. Wojciech, syn Juliana, sam rzeźbi od lat osiemdziesiątych XX wieku, a jego prace uzupełniają rodzinne kolekcje. Renata wykonuje tradycyjne pająki łowickie. W tworzenie wystroju i eksponatów zaangażowane były również siostry Wojciecha: Maria Kosińska, autorka wycinanek, obrazów i malowanych teł do scen, oraz Ewa Barbara Zabost, specjalizująca się w hafcie. Przekazywanie umiejętności pomiędzy pokoleniami sprawia, że to miejsce jest nie tylko zbiorem gotowych zabytków kultury, lecz również świadectwem żywego rodzinnego rzemiosła.

Osobną część ekspozycji tworzy kolekcja ponad trzydziestu pojazdów konnych z okolic Łowicza. Wśród nich znajdują się bryczki, wolanty i wozy wykorzystywane w dawnym transporcie oraz gospodarstwach. Pokazywane są także uprzęże, narzędzia rolnicze, ręcznie zdobione skrzynie posagowe i przedstawienia warsztatów dawnych rzemieślników, między innymi rymarza i bednarza. Zbiory te uzupełniają historie opowiadane za pomocą ruchomych figurek: pozwalają zestawić artystyczne wyobrażenie łowickiej wsi z rzeczywistymi przedmiotami codziennego użytku, sposobami pracy i miejscowym wzornictwem.

W muzeum obecne są też wątki wykraczające poza tematykę etnograficzną. Jedna ze scen, zatytułowana „Cztery Pory Roku”, przedstawia znanych polskich sportowców; inne kompozycje przywołują postacie i wydarzenia historyczne. Połączenie folkloru, rzeźby, malarstwa, haftu i prostych mechanizmów nadaje placówce rozpoznawalny charakter. Zwiedzanie odbywa się z udziałem członków rodziny Brzozowskich, a muzeum przyjmuje turystów indywidualnych oraz grupy zorganizowane na warunkach uzależnionych od sezonu. Przed przyjazdem należy sprawdzić aktualne dni udostępniania wystaw i zasady rezerwacji, ponieważ harmonogram jesienny różni się od letniego.