Dąb „Fabrykant” (Jagosz) – pomnik przyrody w Parku Klepacza

Dąb „Fabrykant”, nazywany również „Jagoszem”, jest pomnikowym dębem szypułkowym (Quercus robur) rosnącym w Parku im. ks. bp. Michała Klepacza w Łodzi, przy ulicy ks. Ignacego Skorupki. Drzewo stoi na otwartej przestrzeni trawnika w środkowej części zabytkowego parku, w otoczeniu dawnego założenia rezydencjonalnego rodziny Richterów. Należy do najbardziej rozpoznawalnych łódzkich pomników przyrody. W 2022 roku zwyciężyło w polskim plebiscycie Drzewo Roku, a rok później zdobyło tytuł Europejskiego Drzewa Roku.

Historia miejsca jest związana z przemysłowym rozwojem Łodzi. Na przełomie XIX i XX wieku Józef i Reinhold Richterowie urządzili przy swoich willach dwa prywatne ogrody. Za symboliczny początek zespołu parkowego przyjmuje się około 1904 roku. W latach 60. XX wieku dawne ogrody połączono w ogólnodostępną przestrzeń zieloną, znaną dziś jako Park im. ks. bp. Michała Klepacza. Sam dąb jest starszy od tego założenia: w opracowaniach z początku lat 20. XXI wieku szacowano jego wiek na około 180 lat. Jest to jednak przybliżenie dendrologiczne, nie potwierdzona data posadzenia.

Najbardziej charakterystyczna jest niezwykła sylwetka drzewa. Opisy przyrodnicze podają wysokość około 22–23 metrów, obwód pnia rzędu 4,5 metra i koronę o rozpiętości przekraczającej 30 metrów. Uwagę przyciągały szczególnie potężne, nisko osadzone, łukowato wygięte konary, w tym jeden o esowatym przebiegu i długości ponad 20 metrów. Tak rozłożysta forma odróżnia „Fabrykanta” od wielu wysokopiennych dębów spotykanych w miejskich alejach. Podawane w publikacjach pomiary mogą się nieznacznie różnić w zależności od roku i metody pomiaru.

Dwie nazwy drzewa są częścią lokalnej tradycji. „Fabrykant” przywołuje fabrykancką historię Łodzi i otaczającego go parku; nazwę tę popularyzował między innymi przyrodnik prof. Jan Teofil Siciński. Miano „Jagosz” wiąże się z Mieczysławem Jagoszewskim, dziennikarzem i łódzkim regionalistą, który zajmował się również krajoznawstwem. Obie nazwy pojawiają się w publikacjach o parku, jednak współcześnie najbardziej rozpowszechniło się określenie „Fabrykant”.

Wiosną otoczenie dębu przyciąga uwagę nie tylko jego rozmiarami. Pod koroną i na pobliskich trawnikach rozkwitają niebieskie śnieżniki oraz cebulice, tworząc charakterystyczny kwietny kobierzec. Widok wielkiego, rozłożystego dębu na tle wiosennych kwiatów stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych obrazów tego zakątka Łodzi. Park zachował również inne stare drzewa i pozostałości kompozycji ogrodowych związanych z dawnymi rezydencjami Richterów.

W 2022 roku dąb zwyciężył w ogólnopolskim konkursie Drzewo Roku organizowanym przez Klub Gaja, zdobywając 5559 głosów. W marcu 2023 roku został ogłoszony Europejskim Drzewem Roku po otrzymaniu 45 718 głosów internautów. Wyróżnienia zwróciły uwagę na drzewo nie tylko jako okaz przyrodniczy, ale też jako żywy świadek zmian zachodzących w przemysłowym mieście. W maju 2023 roku na terenie kampusu odsłonięto tablicę upamiętniającą jego europejski sukces.

Wielkość korony wymaga systematycznej opieki. Latem 2023 roku odłamał się jeden z konarów „Fabrykanta”, co stało się powodem kolejnych oględzin specjalistycznych. W 2025 roku Politechnika Łódzka, opiekująca się terenem parku, uzyskała dofinansowanie na prace obejmujące między innymi wymianę i wykonanie elementów konstrukcji wsporczych zagrożonych konarów. Są to działania służące ochronie żywego pomnika przyrody i bezpieczeństwu osób odwiedzających park. Samo zaplanowanie prac nie jest równoznaczne z potwierdzeniem zakończenia wszystkich robót.

„Fabrykant” pozostaje pojedynczym, chronionym drzewem, a nie osobną instytucją czy obiektem handlowym. Można oglądać go podczas spaceru po Parku Klepacza, przestrzegając aktualnych zasad dostępu do terenu i ewentualnych tymczasowych zabezpieczeń. Warto chronić także jego otoczenie: nie uszkadzać kory, nie obciążać gałęzi ani nie naruszać systemu korzeniowego. Znaczenie dębu polega na wyjątkowych walorach przyrodniczych oraz na związku z historią łódzkich ogrodów fabrykanckich, uczelni i miejskiej zieleni.