Osada Dwa Młyny w Talarze – Muzeum im. Jana Radgowskiego

Osada Dwa Młyny w Talarze leży nad rzeką Grabią, w gminie Dobroń w powiecie pabianickim. Zabytkowy zespół obejmuje dwa drewniane budynki dawnych młynów wodnych oraz urządzenia związane z piętrzeniem wody i przenoszeniem napędu. Miejscowość Talar była historycznie związana z pobliskim Ldzaniem, ale stanowi odrębną miejscowość. Położenie w dolinie Grabi nie jest przypadkowe: nurt rzeki przez stulecia wykorzystywano tu do prowadzenia prac gospodarczych, zanim rozpowszechnił się napęd elektryczny. Dziś osada łączy zabytkową technikę z działalnością muzealną.

Historia młynarstwa w Talarze sięga co najmniej XVI wieku. Narodowy Instytut Dziedzictwa wskazuje na dawne wykorzystanie energii wody przez kuźnię oraz pisemną wzmiankę o młynie z 1568 roku. Nie oznacza to, że obecne budynki mają ponad czterysta lat. Mniejszy młyn, pełniący później funkcję kaszarni, pochodzi z XIX stulecia, a większy wzniesiono pod koniec tego wieku. Zespół przechodził przebudowy i odbudowy, między innymi po pożarze zagrody w 1881 roku. U schyłku XIX wieku gospodarstwo przejęła rodzina Fiszerów, która unowocześniła przemiał zboża oraz funkcje obu budynków.

Najważniejszym elementem dziedzictwa osady jest zachowany układ techniczny dawnego młyna. Woda Grabi, spiętrzana groblą i jazem, wprawiała w ruch urządzenia napędowe. Starsze rozwiązania z kołem wodnym stopniowo zastępowano turbinami systemu Francisa. Za pośrednictwem przekładni, wałów i pędni pasowych energia docierała do maszyn pracujących na różnych kondygnacjach. W budynku większego młyna zachowały się urządzenia służące do przemiału żyta i elementy dawnej transmisji. Ich wartość polega na tym, że pozwalają prześledzić cały proces technologiczny, a nie tylko obejrzeć samą zabytkową elewację.

Losy młynów odzwierciedlają przemiany gospodarcze XX wieku. W czasie II wojny światowej zakład funkcjonował pod niemieckim zarządem, a po wojnie majątek został upaństwowiony. W 1952 roku w większym młynie zainstalowano turbinę wykonaną w Radomsku, natomiast od 1971 roku do pracy wykorzystywano napęd silnikiem elektrycznym. Produkcję zakończono w maju 1995 roku z przyczyn ekonomicznych. Mniejszy obiekt zaprzestał pracy młynarskiej wcześniej, w 1965 roku, i był później wykorzystywany jako magazyn. Zachowane urządzenia i zabudowania pokazują więc kolejne etapy przejścia od tradycyjnej siły wody do przemysłowego napędu elektrycznego.

Większy młyn wyróżnia wielokondygnacyjna konstrukcja drewniana oparta na kamiennych fundamentach. W jego architekturze zachowały się masywne elementy drewnianych ścian, więźby, stropów oraz rozwiązania charakterystyczne dla dawnych obiektów przemysłowych. Obok znajduje się mniejszy młynek-kaszarnia, a przestrzeń pomiędzy budynkami wyznaczają dawne urządzenia hydrotechniczne. Całość figuruje w dokumentacji Narodowego Instytutu Dziedzictwa jako zabytkowy zespół młyna wodnego. To ważny przykład drewnianej architektury przemysłowej w regionie, w którym wiele podobnych budowli nad Grabią nie przetrwało w równie czytelnej formie.

Nowy etap historii osady rozpoczął się w 2008 roku, kiedy kompleks nabył konserwator zabytków i artysta plastyk Jan Radgowski wraz z rodziną. Podjęto prace zmierzające do zachowania budynków i przywrócenia im roli miejsca poznawania lokalnej historii. Jan Radgowski zmarł w 2022 roku, a rozpoczęte przez niego przedsięwzięcie kontynuowała rodzina. 7 lipca 2024 roku otwarto Muzeum im. Jana Radgowskiego, łączące prezentację dawnych urządzeń młynarskich z ekspozycją dziedzictwa regionu. Wśród pokazywanych zbiorów znalazły się ceramika, rzeźby i przedmioty sztuki użytkowej, w tym zabytki z minionych stuleci.

W 2026 roku osada prowadziła sezonowe działania muzealne, wystawy artystyczne oraz wydarzenia kulturalne. Otoczenie rzeki Grabi i historycznych budynków stanowiło także miejsce wypoczynku i spotkań. Zespół młynów jest przywoływany w materiałach regionalnych jako plener filmowy, między innymi związany ze „Znachorem” z 1982 roku. Największą wartością tego miejsca pozostaje jednak możliwość zestawienia opowieści o rodzinnych warsztatach młynarskich, urządzeniach energetycznych i przemianach krajobrazu doliny Grabi. Zwiedzanie muzeum ma charakter zależny od sezonu i bieżących komunikatów organizatora; przed przyjazdem należy potwierdzić aktualną dostępność, zamiast opierać się na archiwalnych godzinach otwarcia.