Krośniewicka Kolej Dojazdowa – zabytkowa stacja i warsztaty wąskotorówki

Zabytkowa kolej wąskotorowa w Krośniewicach

Przy ulicy Kolejowej w Krośniewicach zachował się zespół infrastruktury dawnej Krośniewickiej Kolei Dojazdowej. Składa się z budynków o charakterze technicznym i kolejowym, torowisk oraz urządzeń związanych z dawnym ruchem pociągów. Miejsce ma szczególne znaczenie dla historii transportu w powiecie kutnowskim i na Kujawach. W odróżnieniu od działających kolei turystycznych nie jest dziś czynną atrakcją z rozkładem jazdy. Stanowi przede wszystkim świadectwo przemysłowego i rolniczego zaplecza regionu.

Początki kolei wąskotorowej na przełomie XIX i XX wieku

Lokalna sieć kolejowa rozwijała się stopniowo wraz z potrzebami rolnictwa, cukrownictwa i przemieszczania towarów. W okolicach Krośniewic szczególną rolę odegrały połączenia budowane w pierwszych dekadach XX wieku. Podczas I wojny światowej wojska niemieckie rozbudowały system torów na potrzeby transportu wojskowego i zaopatrzenia. Wykorzystywano wówczas różne szerokości toru, a później sieć ujednolicano. Historia krośniewickiej kolei jest więc częścią szerszych dziejów kujawskich kolei dojazdowych, a nie historią pojedynczej lokomotywowni.

Krośniewice jako zaplecze techniczne rozległej sieci

W okresie międzywojennym i po II wojnie światowej krośniewicka stacja pełniła rolę ważnego ośrodka organizacyjnego oraz warsztatowego. W systemie Kujawskich Kolei Dojazdowych utrzymywano tutaj tabor i infrastrukturę potrzebną do obsługi lokalnych połączeń. Pociągi przewoziły nie tylko podróżnych, ale przede wszystkim płody rolne, towary i surowce. W czasach słabiej rozwiniętej sieci dróg wąskotorówka ułatwiała dojazdy między mniejszymi miejscowościami, zakładami przemysłowymi i stacjami normalnotorowymi.

Warsztaty, parowozownia i wieża ciśnień

Zabytkowy kompleks obejmuje między innymi dawną montownię parowozów, budynki warsztatowe, odlewnię, kuźnię, wagonownię, parowozownię i wieżę ciśnień. Poszczególne elementy powstawały w różnych okresach, od pierwszych dekad XX wieku po lata powojenne. Dokumentacja Narodowego Instytutu Dziedzictwa podaje dla części zabudowy adres ul. Kolejowa 4; rejestr zabytków obejmuje szerszy zespół przy ul. Kolejowej 2–20. Te budynki pozwalają prześledzić organizację dawnego zakładu kolejowego, bez utożsamiania go z funkcjonującym obecnie dworcem pasażerskim.

Zanik przewozów i ochrona zabytku

W drugiej połowie XX wieku znaczenie kolei stopniowo malało w związku z rozwojem transportu samochodowego. Po zmianach ustrojowych infrastruktura przestała pełnić dawną funkcję gospodarczą. Rozległe torowiska i budynki objęto ochroną konserwatorską: część układu komunikacyjnego wpisano do rejestru już w latach dziewięćdziesiątych, zaś kolejny wpis dotyczący zespołu zabudowy nosi datę 25 stycznia 2016 roku. W 2026 roku potwierdzono, że kolej nie prowadzi przejazdów z powodu złego stanu technicznego torowiska. Plany zmian zagospodarowania części tras nie są równoznaczne z ich odbudową.

Czy można pojechać kolejką lub zwiedzić obiekty?

Nie ma potwierdzonych regularnych przejazdów turystycznych Krośniewicką Koleją Dojazdową ani stałego programu zwiedzania warsztatów. Obiekty techniczne i tory mogą być niedostępne, a wejście na zamknięty teren bez zgody gospodarza jest niewłaściwe i może być niebezpieczne. Zainteresowani historią kolejową mogą obejrzeć charakterystyczną zabudowę z dozwolonych przestrzeni publicznych w rejonie ul. Kolejowej. Warto odróżnić stan krośniewickiej wąskotorówki od funkcjonującej Kolei Wąskotorowej Rogów–Rawa–Biała. Dokumentacja zabytku jest dostępna w zasobach Narodowego Instytutu Dziedzictwa.