Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim

Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim jest samodzielną instytucją państwowej sieci archiwalnej, gromadzącą, zabezpieczającą, opracowującą i udostępniającą dokumenty dotyczące południowej i środkowej części dzisiejszego województwa łódzkiego. Z jego zasobów korzystają historycy, genealodzy, badacze dziejów miast i wsi, urzędy oraz osoby poszukujące dokumentacji potrzebnej do wyjaśnienia spraw rodzinnych, własnościowych czy pracowniczych. Instytucja prowadzi również działalność edukacyjną i popularyzuje historię regionu.

Tradycje przechowywania dokumentów w Piotrkowie są znacznie starsze od samej placówki. W średniowieczu funkcjonowało tu archiwum grodzkie, a od 1578 roku dokumentację wytwarzał związany z miastem Trybunał Koronny. W XIX wieku rozwijały się archiwa akt dawnych i urzędów gubernialnych. Szczególne znaczenie miał rok 1867, gdy po utworzeniu guberni piotrkowskiej rozpoczęto organizowanie archiwum gubernialnego w zabudowaniach pobernardyńskich. Nie były to jednak kolejne siedziby jednej nieprzerwanie istniejącej instytucji: są to wcześniejsze, odrębne tradycje archiwalne miasta.

Historia współczesnego archiwum państwowego zaczęła się wraz z odbudową polskiej administracji po I wojnie światowej. Podstawę organizacyjną stanowił reskrypt Rady Regencyjnej z 31 lipca 1918 roku, lecz potwierdzone funkcjonowanie placówki i jej personelu przypada na styczeń 1919 roku. Tę datę przyjmuje samo archiwum jako początek swojej działalności. Wśród pierwszych osób kierujących instytucją byli Wacław Gizbert Studnicki i historyk Adam Próchnik. Organizowanie zasobu wymagało przejęcia, uporządkowania i zabezpieczenia akt pozostawionych przez dawną administrację zaborczą.

W 1939 roku, dzięki staraniom Ignacego Świątkowskiego, archiwum ulokowano w budynku Sądu Okręgowego przy ulicy Toruńskiej 4. Przez następne dziesięciolecia gromadzono tam materiały, prowadzono prace naukowe i udostępniano dokumenty badaczom. Rozwój zbiorów oraz zmieniające się wymagania dotyczące ich przechowywania stopniowo zwiększały potrzeby lokalowe. Siedziba przy Toruńskiej pozostawała ważnym adresem instytucji aż do przeprowadzki pod koniec 2019 roku.

Od listopada 2019 roku główna siedziba archiwum mieści się w dawnym budynku Wielkiej Synagogi przy ulicy Jerozolimskiej. To miejsce o osobnej, wielowiekowej historii: świątynia związana była z życiem religijnym społeczności żydowskiej Piotrkowa, a jej dzieje sięgają końca XVIII wieku. Wykorzystanie historycznego gmachu na potrzeby archiwum nadało mu nową funkcję publiczną. Obiekt pozostaje zarazem materialnym świadectwem wielokulturowej przeszłości miasta. W siedzibie znajdują się między innymi magazyny archiwalne, pomieszczenia administracyjne, czytelnia i biblioteka.

Zasadniczą część przechowywanych akt stanowią dokumenty administracji państwowej i samorządowej oraz instytucji gospodarczych, szczególnie z XIX i XX wieku. Wśród materiałów znajdują się także źródła odnoszące się do wcześniejszych dziejów Piotrkowa, w tym dokumenty miejskie oraz akta istotne dla badań nad historią regionu. Według danych za koniec 2025 roku całe archiwum, łącznie z oddziałem w Tomaszowie Mazowieckim, przechowywało ponad 497 tysięcy jednostek archiwalnych w ponad dwóch tysiącach zespołów. Z tego w samej placówce piotrkowskiej znajdowało się około 338 tysięcy jednostek; pozostałą część przechowuje oddział w Tomaszowie.

Archiwalia służą zarówno badaniom naukowym, jak i praktycznym poszukiwaniom. Materiały mogą pomagać w odtwarzaniu losów rodzin, historii nieruchomości, działalności urzędów czy dawnych zakładów pracy. Archiwum prowadzi pracownię naukową, realizuje kwerendy i udziela informacji o sposobach korzystania z dokumentacji. Część materiałów i ich opisów można odnajdywać w ogólnopolskim serwisie Szukaj w Archiwach. Przed wizytą warto ustalić sygnatury interesujących zespołów oraz sprawdzić zasady zamawiania akt i aktualne godziny pracy czytelni.

Ważną częścią działalności jest też nadzór nad postępowaniem z dokumentacją powstającą w urzędach i innych jednostkach organizacyjnych, a także przygotowywanie wystaw, publikacji i lekcji archiwalnych. Instytucja prezentowała między innymi dokumenty dotyczące powstania styczniowego i historii Piotrkowa, współpracując z lokalnymi placówkami kultury oraz szkołami. Jej misja polega nie tylko na zachowaniu akt, lecz również na umożliwianiu mieszkańcom samodzielnego poznawania przeszłości regionu.

W województwie łódzkim funkcjonuje również Archiwum Państwowe w Łodzi. Są to odrębne instytucje, posiadające własne zasoby i obszary działania. Piotrkowskie archiwum prowadzi ponadto oddział w Tomaszowie Mazowieckim; oddział ten nie jest tożsamy z siedzibą główną przy Jerozolimskiej. Dla osób poszukujących konkretnych dokumentów istotne jest ustalenie, w której placówce przechowywany jest właściwy zespół archiwalny.