Cmentarz Rzymskokatolicki pw. św. Franciszka – Rzgowska, Łódź

Cmentarz Rzymskokatolicki pw. św. Franciszka przy ul. Rzgowskiej 156/158 w Łodzi to starsza z dwóch historycznych nekropolii na Chojnach. Bywa nazywany cmentarzem na Rzgowskiej, na Komornikach lub starym cmentarzem na Chojnach. Położony jest pomiędzy ulicami Rzgowską, Komorniki, Kominową i Chóralną, na terenie dawnej podłódzkiej wsi, która wraz z rozrostem miasta znalazła się w granicach Łodzi. Do dziś służy jako czynny cmentarz rzymskokatolicki, a zarazem stanowi świadectwo historii mieszkańców południowej części miasta.

Początki nekropolii sięgają lat 80. XIX wieku. Jej powstanie wiązało się z zakończeniem pochówków na starszym cmentarzu przy kościele św. Wojciecha. Rozwój Chojen i rosnąca liczba ludności wymagały wyznaczenia większego miejsca grzebalnego poza ścisłą zabudową. Obecna lokalizacja przy trakcie rzgowskim przypomina o okresie, kiedy Chojny były osobną osadą o charakterze podmiejskim. Na cmentarzu zachowały się nagrobki z przełomu XIX i XX wieku; najstarsze wskazywane w opracowaniach pochodzą z 1897 roku. Przeważają jednak pomniki z kolejnych dziesięcioleci, w tym liczne pochówki międzywojenne.

Ważnym elementem założenia jest kaplica cmentarna wzniesiona w 1928 roku. Wraz z dawnymi grobami, układem kwater i historycznym otoczeniem współtworzy ona krajobraz nekropolii. W dokumentacji Narodowego Instytutu Dziedzictwa cmentarz przy Rzgowskiej figuruje w ewidencji zabytków jako obiekt związany z końcem XIX wieku. Nie należy mylić tej formy ochrony z wpisem do rejestru zabytków. Miejsce zachowało lokalny, parafialny charakter, odmienny od reprezentacyjnych mauzoleów przemysłowców znanych ze Starego Cmentarza przy Ogrodowej.

W czasie okupacji niemieckiej cmentarz przy Rzgowskiej odegrał szczególną rolę w historii Łodzi. Od 1 czerwca 1942 roku do zakończenia okupacji w styczniu 1945 roku był, obok nekropolii św. Wojciecha przy ul. Kurczaki, jednym z cmentarzy wyznaczonych do pochówków ludności polskiej. Ten epizod wpisuje się w okupacyjną politykę segregacji mieszkańców i ograniczania im dostępu do miejskiej przestrzeni. Historyczne groby na Rzgowskiej przypominają zatem nie tylko o dziejach rodzin z Chojen, lecz także o warunkach życia i umierania w czasie II wojny światowej.

Cmentarz pw. św. Franciszka i cmentarz pw. św. Wojciecha na Kurczakach są odrębnymi obiektami, choć oba należą do historii tej samej części Łodzi. Rzgowska jest starszą nekropolią, natomiast cmentarz przy Kurczaki 81 powstał później. Wspólna historia okolicy ułatwia zrozumienie przemian Chojen: od dawnej wsi i robotniczego przedmieścia do współczesnej dzielnicy miasta. Nagrobki, inskrypcje i elementy architektury cmentarnej są także źródłem wiedzy o lokalnej społeczności, jej rodzinach, zawodach i zwyczajach pogrzebowych.

Administracja i informacje praktyczne. Cmentarz figuruje w oficjalnym wykazie Archidiecezji Łódzkiej jako nekropolia pw. św. Franciszka. Wykaz wskazuje kierownika placówki i odrębny telefon do kancelarii cmentarza. Informacje o pochówkach, formalnościach, opłatach i zasadach korzystania z nekropolii warto potwierdzać bezpośrednio u administracji. Jest to cmentarz czynny; odwiedzając jego starsze części, należy zachować szacunek dla grobów i ostrożność przy zabytkowych, niekiedy delikatnych nagrobkach.