Dawne Zakłady Barwników Boruta w Zgierzu – historia przemysłu chemicznego

Boruta – chemiczne dziedzictwo Zgierza

Dawne Zakłady Przemysłu Barwników „Boruta” należały do największych przedsiębiorstw chemicznych Zgierza i przez dziesięciolecia kształtowały jego gospodarkę, zatrudnienie i krajobraz. Rozległy teren produkcyjny znajdował się w południowej części miasta, między innymi w rejonie ulic Miroszewskiej, Chemików i Konstantynowskiej. Miejsce nie jest dziś jednolitym działającym zakładem ani muzeum. Pozostałości historycznej infrastruktury znajdują się na terenach o różnych właścicielach i funkcjach, a część obszarów wymaga szczególnej ostrożności ze względu na przemysłową przeszłość i zanieczyszczenia.

1894 rok: Jan Śniechowski i Ignacy Hordliczka

Początki przedsiębiorstwa sięgają 1894 roku, gdy Jan Śniechowski i Ignacy Hordliczka założyli w Zgierzu niewielką fabrykę barwników. Śniechowski odpowiadał za rozwój handlowy i branżowe kontakty, a Hordliczka wnosił kapitał i doświadczenia przedsiębiorcze. Produkcją zajmował się inżynier Oskar Gerlicz, a na początku zatrudniano zaledwie dziesięciu robotników. Pierwszy zakład mieścił się przy ówczesnej ulicy Zegrzańskiej 6, w śródmieściu. Dynamiczny rozwój łódzkiego przemysłu włókienniczego zapewniał rynek zbytu dla wyrobów chemicznych potrzebnych farbiarniom i drukarniom tkanin.

Nowy zakład przy Leśnej i rozwój technologii

W pierwszych latach XX wieku firma stopniowo zwiększała produkcję i nawiązywała współpracę z chemikami zajmującymi się barwieniem włókien. W 1904 roku do grona udziałowców dołączył Edward Herbst. Rosnąca skala działalności wymusiła przeniesienie produkcji poza ścisłe centrum, do nowych zabudowań fabrycznych w rejonie ówczesnej ul. Leśnej 7. Przeprowadzkę zakończono około 1910 roku. Odtąd zakład rozrastał się, obejmując kolejne instalacje technologiczne, magazyny, sieci energetyczne i infrastrukturę służącą przemysłowi chemicznemu. Historia lokalizacji miejskiej i późniejszego kombinatu nie powinna być ze sobą mylona.

Od spółki chemicznej do nazwy Boruta

W 1909 roku przedsiębiorstwo przekształcono w towarzystwo akcyjne zajmujące się produkcją barwników anilinowych i przetworów chemicznych. I wojna światowa przyniosła uszkodzenia i przerwę w działalności; produkcję wznowiono w okresie międzywojennym. W 1920 roku zorganizowano spółkę „Przemysł Chemiczny w Polsce”, a w 1930 roku przyjęto statut z nazwą „Przemysł Chemiczny Boruta”. Podczas niemieckiej okupacji zakład znalazł się pod zarządem narzuconym przez władze okupacyjne, a następnie został powiązany z koncernem IG Farben. Po styczniu 1945 roku pracownicy utworzyli radę zakładową, a w 1947 roku przedsiębiorstwo formalnie przejęło państwo.

Wielki kombinat i jego rola w życiu miasta

W okresie powojennym Boruta stała się wielkim producentem chemikaliów, barwników i półproduktów wykorzystywanych przez różne branże przemysłu. Rozwój zakładu przynosił zatrudnienie, specjalistyczne kompetencje i wpływał na urbanizację Zgierza. Wokół fabryki powstawały drogi, sieci infrastrukturalne i obiekty techniczne. Był to zarazem przemysł obciążający środowisko: wytwarzanie związków chemicznych generowało odpady i ścieki, których skutki stały się szczególnie widoczne w późniejszych dekadach. Historia zakładu nie powinna być przedstawiana wyłącznie jako sukces gospodarczy, bez uwzględnienia kosztów środowiskowych.

Przemiany po 1989 roku i Park Przemysłowy Boruta

Zmiany gospodarcze końca XX wieku doprowadziły do restrukturyzacji dużego kombinatu i podziału jego majątku. W 2003 roku Rada Miasta Zgierza podjęła uchwałę o utworzeniu Parku Przemysłowego Boruta. Objął on znaczną część dawnych terenów fabrycznych, z założeniem ponownego wykorzystania infrastruktury przez różne przedsiębiorstwa. Na terenach poprzemysłowych funkcjonują dziś niezależne firmy z wielu branż. Należy odróżniać historyczny kompleks dawnej Boruty od współczesnej spółki Boruta-Zachem Kolor, mającej własną działalność i odrębną wizytówkę w katalogu.

Składowiska i współczesne działania środowiskowe

Na części dawnych terenów przemysłowych powstały składowiska odpadów, w tym substancji niebezpiecznych. Lokalizacje przy ul. Miroszewskiej, ul. Łukasińskiego i ul. Andrzeja Struga są przedmiotem wieloletnich postępowań oraz prac zabezpieczających. W 2024 roku część nieruchomości przekazano samorządowi, a w czerwcu 2026 roku przedstawiono wyniki kompleksowych badań stanu środowiska, potrzebnych do opracowania planu poprawy bezpieczeństwa. Historyczna wartość miejsca nie daje podstaw do wchodzenia na nieczynne hale, składowiska, ogrodzone działki ani inne obszary objęte ograniczeniami.

Jak rozumieć lokalizację i gdzie szukać informacji?

Dawny kompleks Boruty zajmował rozległy obszar południowego Zgierza, a nie pojedynczy budynek o jednym niezmiennym adresie. W katalogu lokalizację wskazano opisowo, w rejonie ulic Miroszewskiej i Chemików, bez fikcyjnego numeru posesji. Obiektu nie należy traktować jak tradycyjnej atrakcji turystycznej z godzinami otwarcia i kasą biletową. Wiarygodne informacje o historii, przemianach terenów fabrycznych i bieżących działaniach środowiskowych publikuje Urząd Miasta Zgierza; źródła archiwalne dokumentują też kolejne etapy działalności przedsiębiorstwa. Zwiedzanie dostępnych fragmentów miasta powinno odbywać się wyłącznie z przestrzeni publicznych.