Filharmonia Łódzka im. Artura Rubinsteina

Filharmonia Łódzka im. Artura Rubinsteina należy do najstarszych instytucji symfonicznych w Polsce i od ponad stu lat współtworzy życie muzyczne Łodzi. Za początek jej historii uznaje się koncert zorganizowany 17 lutego 1915 roku w nieistniejącym dziś Teatrze Wielkim przy ul. Konstantynowskiej. Wydarzenie miało charakter pomocowy – dochód przeznaczono dla znajdujących się w trudnej sytuacji łódzkich muzyków i ich rodzin. W przedsięwzięciu uczestniczyło około 60 wykonawców, a w programie znalazły się m.in. utwory Ludwiga van Beethovena i Jeana Sibeliusa. Sukces koncertu doprowadził do utworzenia Łódzkiej Orkiestry Symfonicznej, której kierownictwo powierzono Tadeuszowi Mazurkiewiczowi i Robertowi Bräutigamowi.

Nowy zespół szybko stał się ważną częścią miejskiej kultury. W jego pierwszych składach znaleźli się muzycy, którzy później zdobyli międzynarodową renomę, m.in. Aleksander Tansman i Paweł Klecki. Orkiestra występowała w różnych łódzkich salach, a jej rozwój był związany także z historycznym Domem Koncertowym Ignacego Vogla przy dzisiejszej ul. Narutowicza. Po II wojnie światowej, od 4 czerwca 1948 roku, właśnie ten gmach stał się stałą siedzibą łódzkiej filharmonii. W kolejnych dekadach na estradzie występowali wybitni soliści, dyrygenci i zespoły, a orkiestra budowała pozycję jednego z głównych zespołów symfonicznych w kraju.

Ważnym etapem było nadanie instytucji w 1984 roku imienia Artura Rubinsteina – urodzonego w Łodzi pianisty, jednego z najwybitniejszych wirtuozów XX wieku. Rubinstein wielokrotnie wracał do rodzinnego miasta i występował z łódzką orkiestrą; właśnie z nią dał także jeden z ostatnich koncertów w swojej karierze. Patronat pianisty podkreślił międzynarodowe ambicje Filharmonii i jej związek z muzycznym dziedzictwem miasta. W historii zespołu pojawiali się również m.in. Grzegorz Fitelberg, Henryk Czyż, Zdzisław Szostak, Krzysztof Penderecki, Krystian Zimerman, Światosław Richter, Mścisław Rostropowicz, Grażyna Bacewicz i Wanda Wiłkomirska.

Stary gmach przy Narutowicza został zamknięty dla publiczności w 1987 roku ze względu na pogarszający się stan techniczny. Przez kolejne lata Filharmonia działała bez własnej pełnowymiarowej sali, korzystając m.in. z budynku dawnej „Lutni” przy ul. Piotrkowskiej 243. Historyczną salę rozebrano w 1999 roku. Na jej miejscu powstał obecny gmach zaprojektowany przez Romualda Loeglera, którego działalność zainaugurowano 10 grudnia 2004 roku. Szklana fasada nawiązuje do architektury poprzedniego Domu Koncertowego, a sam obiekt łączy nowoczesne rozwiązania techniczne z ciągłością miejsca wykorzystywanego do celów muzycznych od końca XIX wieku.

Główna sala koncertowa ma 658 miejsc i estradę o powierzchni około 265 m². Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów wnętrza są dwa niezależne instrumenty organowe – barokowy oraz symfoniczny, nazywany również romantycznym. Ich koncepcję przygotowano tak, aby umożliwiały wykonywanie repertuaru z różnych epok w warunkach odpowiadających historycznym tradycjom wykonawczym. Instrumenty zrealizowano we współpracy wyspecjalizowanych firm organmistrzowskich z Austrii i Niemiec. Obecność dwóch odrębnych organów pozwoliła Filharmonii rozwinąć regularny repertuar organowy obok koncertów symfonicznych, kameralnych, chóralnych i recitali.

Podstawą działalności artystycznej pozostaje Orkiestra Symfoniczna Filharmonii Łódzkiej. Instytucja posiada również zawodowy chór mieszany działający od 1969 roku. Zespoły wykonują repertuar od muzyki dawnej po współczesną, uczestniczą w projektach fonograficznych i koncertach wyjazdowych oraz współpracują z polskimi i zagranicznymi dyrygentami i solistami. Orkiestra ma w dorobku liczne nagrania; w 2020 roku album „Emil Młynarski. Violin Concertos” z udziałem Piotra Pławnera otrzymał nagrodę Fryderyk w kategorii muzyki poważnej. Filharmonia regularnie zaprasza również zespoły i artystów spoza Łodzi, dzięki czemu jej sala jest jednym z ważniejszych punktów krajowego obiegu koncertowego.

Działalność Filharmonii wykracza poza siedzibę przy Narutowicza. W okresie letnim organizuje Wędrowny Festiwal Filharmonii Łódzkiej „Kolory Polski”, którego koncerty odbywają się w różnych miejscowościach województwa. Formuła łączy muzykę z poznawaniem zabytków, świątyń, parków i innych miejsc o znaczeniu historycznym oraz krajobrazowym. Dzięki temu instytucja realnie działa w skali regionalnej, docierając do publiczności także poza Łodzią. Filharmonia prowadzi ponadto transmisje wybranych wydarzeń oraz prezentuje transmisje spektakli Metropolitan Opera, wprowadzone przez nią do stałego programu jako jedne z pierwszych tego typu przedsięwzięć w Polsce.

Istotną częścią współczesnej działalności jest edukacja muzyczna. Dla najmłodszych przygotowywane są warsztaty „Odkrywcy Muzyki” i „Baby Boom Bum”, dla szkół program „Filharmonia z Klasą”, a dorośli amatorzy mogą uczestniczyć m.in. w Chórze dla (nie)opornych. Od 2024 roku działa także CZYŻby Orkiestra, skupiająca muzykujących melomanów. Projekty edukacyjne pozwalają poznawać instrumenty, podstawowe elementy muzyki i repertuar koncertowy, a jednocześnie budują przyszłą publiczność instytucji. Filharmonia publikuje również materiały edukacyjne i archiwalne w internecie i mediach społecznościowych.

Filharmonia Łódzka jest instytucją kultury Samorządu Województwa Łódzkiego współprowadzoną przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Jej znaczenie dla Łodzi wynika zarówno z ponadstuletniej historii orkiestry, jak i z ciągłości miejsca przy ul. Narutowicza, rozbudowanego repertuaru, działalności edukacyjnej oraz obecności w całym regionie. Od pierwszego koncertu w czasie I wojny światowej, przez okres Filharmonii Miejskiej, nadanie imienia Artura Rubinsteina i lata bez własnej siedziby, po otwarcie nowego gmachu i rozwój dwóch organów, instytucja pozostaje jednym z najważniejszych ośrodków muzyki klasycznej w województwie łódzkim.