Kapliczki św. Antoniego oraz św. Rocha i św. Sebastiana w Lesie Łagiewnickim

Dwie kapliczki pośród Lasu Łagiewnickiego. W dolinie Łagiewniczanki, niedaleko skrzyżowania ulic Wycieczkowej i Okólnej w północnej części Łodzi, stoją dwie drewniane kaplice związane z dawnym sanktuarium franciszkańskim. Jedna nosi wezwanie św. Antoniego Padewskiego, druga św. Rocha i św. Sebastiana. Niewielkie budowle położone naprzeciwko siebie tworzą wyjątkowy zespół barokowej architektury drewnianej. Są starsze niż większość zachowanej zabudowy przemysłowej Łodzi, a ich dzieje prowadzą do czasów, gdy Łagiewniki były jeszcze wsią otoczoną lasami. Przy kapliczkach krzyżują się ścieżki spacerowe; jest to zarówno miejsce modlitwy i pielgrzymowania, jak i punkt poznawania lokalnej historii.

Kaplica św. Antoniego i początki fundacji. W 1676 roku właściciel dóbr łagiewnickich Samuel Żeleski ufundował drewnianą kaplicę pod wezwaniem św. Antoniego. Jej powstanie miejscowa tradycja łączy z opowieściami o objawieniach świętego i łaskach doznanych przez mieszkańców. Są to przekazy religijne, a nie ustalone fakty historyczne. Kult patrona rozprzestrzeniał się szybko, przyciągając odwiedzających z okolicznych osad. W 1681 roku nuncjusz papieski zatwierdził łagiewnicką fundację franciszkańską, a wkrótce na pierwotnym miejscu kaplicy powstał większy drewniany kościół. Samą kaplicę przeniesiono kilkaset metrów dalej, do miejsca nazywanego Pustelnią. Dlatego jej obecne położenie nie jest pierwotnym miejscem budowy.

Pustelnia, ołtarz i źródlana woda. Kaplica św. Antoniego jest niewielkim obiektem o drewnianej konstrukcji i dachu krytym gontem. Wewnątrz zachowały się elementy dawnego wystroju, w tym ołtarz i dekoracje poddawane pracom konserwatorskim. Charakterystyczną cechą budowli pozostaje ujęcie wody źródlanej, od stuleci związane z łagiewnicką tradycją pielgrzymkową. Wierni przypisują wodzie szczególne znaczenie religijne i uzdrawiające; są to wierzenia, a nie potwierdzenie właściwości leczniczych wody. Samo istnienie źródła tłumaczy, dlaczego niewielka kaplica przetrwała w pamięci mieszkańców i stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych miejsc Lasu Łagiewnickiego.

Kaplica św. Rocha i św. Sebastiana. Po przeciwnej stronie leśnej polany znajduje się kaplica św. Rocha i św. Sebastiana, również wykonana z drewna. Narodowy Instytut Dziedzictwa datuje ją na początek XVIII wieku, lecz wskazuje, że dokładna data budowy nie jest znana. Istnieje przypuszczenie, iż powstała po epidemii dżumy z lat 1712–1714; nie należy jednak przedstawiać tej hipotezy jako faktu. Podobnie niepotwierdzona pozostaje wersja o wykorzystaniu drewna z rozebranego wcześniejszego kościoła. W kaplicy znajduje się ołtarz z przedstawieniem św. Rocha, ławki, płytki chór nad wejściem i zabytkowe tablice wotywne. Patroni kaplicy są w chrześcijańskiej tradycji kojarzeni z opieką w czasach epidemii i chorób.

Od sześciu kaplic do dwóch ocalałych. Łagiewnicki kompleks sakralny obejmował niegdyś sześć drewnianych kaplic, usytuowanych w różnych punktach lasu. Poza dwiema zachowanymi istniały między innymi kaplice św. Walentego, Matki Bożej Anielskiej i Przemienienia Pańskiego oraz obiekt związany z ojcem Rafałem Chylińskim. Cztery budowle zostały zniszczone przez niemieckich okupantów podczas II wojny światowej, w latach 1941–1943. Dwie ocalałe kapliczki są więc nie tylko pomnikami dawnych praktyk religijnych, ale również rzadkimi zachowanymi przykładami przedindustrialnej architektury Łodzi. W przeciwieństwie do barokowego kościoła i klasztoru przy Okólnej 185, które stanowią odrębny zespół budynków, kapliczki są zlokalizowane w lesie przy Wycieczkowej.

Ochrona zabytków i konserwacja. Obie budowle zostały opisane oddzielnie przez Narodowy Instytut Dziedzictwa. Kaplica św. Antoniego ma w jego dokumentacji adres Wycieczkowa 75, a kaplica św. Rocha i św. Sebastiana – Wycieczkowa 77. W pierwszych latach XXI wieku prowadzono prace badawcze i konserwatorskie, dokumentujące drewniane konstrukcje oraz wnętrza. Materiały NID zawierają między innymi zdjęcia kaplicy św. Antoniego z okresu prac w 2006 roku i po konserwacji w 2008 roku, a przy drugiej kaplicy wspominają badania z lat 2004–2007. Dbałość o te budowle ma szczególne znaczenie ze względu na podatność drewna na wilgoć, uszkodzenia i upływ czasu.

Miejsce pielgrzymowania i leśnych spacerów. Kapliczki nadal stanowią punkt związany z kultem św. Antoniego oraz św. Rocha. Tradycyjne wspomnienia liturgiczne i odpustowe przypadają odpowiednio na 13 czerwca i 16 sierpnia, choć aktualne godziny nabożeństw należy sprawdzić w sanktuarium franciszkanów. Do miejsca można dojść pieszo leśnymi ścieżkami, a otaczająca je przestrzeń sprzyja spokojnemu poznawaniu zabytków. Nie jest to punkt handlowy ani siedziba odrębnej firmy: historyczne kaplice, źródło, leśna polana i sąsiedztwo łagiewnickiego sanktuarium razem tworzą fragment dziedzictwa religijnego oraz krajobrazowego północnej Łodzi.