Muzeum Książki Artystycznej w Łodzi

Muzeum Książki Artystycznej w Łodzi jest jedną z najbardziej oryginalnych instytucji muzealnych miasta, łączącą sztukę książki z historią typografii, drukarstwa, papiernictwa i introligatorstwa. Muzeum powstało w 1993 roku z inicjatywy Fundacji Correspondance des Arts założonej przez Jadwigę i Janusza Tryznów. Jego działalność wyrastała z doświadczeń wydawnictwa artystycznego prowadzonego przez środowisko Correspondance des Arts od lat 80. XX wieku. Od początku nie chodziło wyłącznie o gromadzenie gotowych obiektów, lecz także o zachowanie wiedzy i praktycznych umiejętności związanych z tradycyjną produkcją książki.

Siedzibą Muzeum stała się Willa Henryka Grohmana przy ul. Tymienieckiego 24 na Księżym Młynie. Neorenesansowy budynek powstał w latach 1892–1893, a następnie był rozbudowywany na początku XX wieku. Henryk Grohman, przedstawiciel jednej z najważniejszych rodzin przemysłowych Łodzi, był jednocześnie kolekcjonerem, mecenasem sztuki i miłośnikiem grafiki. W jego willi odbywały się koncerty i spotkania artystyczne, a część historycznego wystroju zachowała się do dziś. Połączenie muzeum książki z dawną rezydencją fabrykanta-kolekcjonera tworzy wyjątkowo spójny kontekst dla prezentowanych zbiorów.

Jednym z najważniejszych elementów kolekcji jest zespół około 80 historycznych maszyn i urządzeń związanych z techniką gutenbergowską. Obejmuje on wyposażenie używane w papiernictwie, giserni, zecerni, drukarni i introligatorni: od narzędzi do ręcznego składu i odlewania czcionek po linotypy, monotypy, prasy drukarskie, urządzenia introligatorskie i sprzęt do produkcji papieru. Część maszyn pochodzi z XIX wieku, część z pierwszej połowy i połowy XX wieku. Wartość tego zbioru polega nie tylko na zachowaniu obiektów techniki, ale również na ich wykorzystywaniu do pokazów i działań edukacyjnych. Muzeum przez lata rozwijało ideę czynnej ochrony dawnego warsztatu drukarskiego, czyli zachowania technologii poprzez rzeczywiste używanie jej przy tworzeniu książek artystycznych.

Drugą zasadniczą część zbiorów stanowią książki i druki artystyczne, dzieła sztuk plastycznych związane ze sztuką książki, rzadkie i bibliofilskie publikacje, rękopisy, afisze, plakaty, fotografie oraz materiały dokumentujące współczesne praktyki wydawnicze. Muzeum prowadzi działalność wystawienniczą, edukacyjną i warsztatową, organizuje spotkania z artystami oraz zajęcia poświęcone typografii i introligatorstwu. Jego program wykracza więc poza klasyczne prezentowanie eksponatów w gablotach – ważna jest możliwość obserwowania procesu powstawania książki i kontaktu z materialną kulturą druku.

Działalność Muzeum była wielokrotnie zauważana poza Łodzią. W 2015 roku instytucja otrzymała wyróżnienie American Printing History Association za ochronę i praktyczne wykorzystywanie dziedzictwa tradycyjnych technik drukarskich. W 2023 roku obchodzono 30-lecie działalności Muzeum w Willi Grohmana. Równocześnie następowała głęboka zmiana organizacyjna: w 2022 roku utworzono nową instytucję kultury współprowadzoną przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Fundację Correspondance des Arts. Od początku 2026 roku Muzeum funkcjonuje jako państwowa instytucja kultury prowadzona wyłącznie przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Istotnym kierunkiem rozwoju pozostaje modernizacja historycznej siedziby. W 2023 roku przygotowano dokumentację projektową remontu Willi Grohmana i zagospodarowania terenu, a na realizację inwestycji przewidywano wielomilionowe środki publiczne. Proces został później wstrzymany, jednak w 2026 roku Muzeum ponownie podjęło działania w kierunku wznowienia inwestycji. Remont ma znaczenie nie tylko dla samego budynku, lecz także dla odpowiedniego przechowywania i prezentowania kolekcji maszyn, książek i obiektów związanych z historią druku.

Muzeum Książki Artystycznej jest ważne dla Łodzi również dlatego, że łączy kilka charakterystycznych dla miasta warstw dziedzictwa: fabrykancką architekturę Księżego Młyna, historię mecenatu przemysłowców, tradycje drukarskie i współczesną sztukę książki. Nie jest to wyłącznie muzeum specjalistyczne dla grafików czy typografów. Jego zbiory pokazują materialną stronę kultury pisma i druku, a zarazem przypominają o świecie technologii, które przez setki lat kształtowały sposób powstawania książek, gazet i druków użytkowych. Dzięki temu placówka zajmuje odrębne miejsce na kulturalnej mapie Łodzi i całego województwa łódzkiego.