Muzeum Miasta Zgierza

Muzeum Miasta Zgierza jest najważniejszą instytucją poświęconą dokumentowaniu historii miasta, jego mieszkańców oraz przemian społecznych i przemysłowych, które ukształtowały Zgierz w XIX i XX wieku. Siedzibą placówki jest zabytkowy Dom pod Lwami przy ul. gen. Jana Henryka Dąbrowskiego 21 — jeden z najbardziej charakterystycznych zachowanych domów związanych z początkiem rozwoju zgierskiego włókiennictwa. Sam budynek jest więc nie tylko miejscem ekspozycji, ale jednym z najważniejszych eksponatów muzeum.

Dom pod Lwami powstał w 1828 roku. Jego pierwszym właścicielem był Carl Müller, postrzygacz związany z rozwijającym się wówczas przemysłem włókienniczym. Budynek łączył funkcję mieszkalną, produkcyjną i handlową, co dobrze oddaje charakter wczesnego Zgierza przemysłowego, w którym warsztat i dom często stanowiły jedną całość. Na parterze znajdowały się pomieszczenia wykorzystywane między innymi do pracy, natomiast piętro pełniło funkcję mieszkalną. Do dziś zachowały się elementy pierwotnej konstrukcji, w tym belkowanie, piwnice i charakterystyczny układ wnętrz.

W kolejnych dekadach dom zmieniał właścicieli. W 1834 roku przeszedł w ręce Piotra Kolubakina, byłego podpułkownika wojsk cesarskich i inspektora lasów rządowych. W połowie XIX wieku nieruchomość kupił Henryk Zyppel, a rodzina ta pozostawała związana z budynkiem aż do 1939 roku. Po II wojnie światowej obiekt stopniowo zmieniał funkcję. W 1962 roku został przejęty przez Skarb Państwa jako mienie poniemieckie, a w drugiej połowie lat 70. rozpoczął się proces tworzenia w nim miejskiego muzeum.

Decyzję o utworzeniu placówki podjęto w 1977 roku, natomiast w 1978 roku wydano formalne zarządzenie organizacyjne. Po wyprowadzeniu dotychczasowych mieszkańców i przeprowadzeniu podstawowych prac adaptacyjnych Muzeum Miasta Zgierza otwarto dla publiczności w 1979 roku. Od tego momentu Dom pod Lwami stał się miejscem systematycznego gromadzenia pamiątek dotyczących historii Zgierza, jego przemysłu, kultury materialnej i życia codziennego mieszkańców. Budynek był później poddawany pracom konserwatorskim, które przywróciły elewacji i detalom wygląd zbliżony do pierwotnego.

Zbiory muzeum obejmują kilka tysięcy obiektów z zakresu historii, archeologii, etnografii, sztuki i numizmatyki. Szczególnie ważne są materiały związane z przemysłowym rozwojem Zgierza, tkactwem, handlem, życiem miejskim oraz dziejami lokalnych rodzin. Instytucja posiada również bibliotekę naukową liczącą ponad pięć tysięcy woluminów, ze szczególnym uwzględnieniem publikacji dotyczących Zgierza i regionu. Zbiory są więc podstawą nie tylko wystaw, ale również pracy badawczej, dokumentacyjnej i wydawniczej.

Jedną z najważniejszych stałych ekspozycji jest „Dzieje Zgierza”. Wystawa prowadzi przez kolejne etapy historii miasta, pokazując jego rozwój od wcześniejszych dziejów po okres intensywnej industrializacji i współczesność. Ważnym elementem ekspozycji jest multimedialna makieta, która pomaga zrozumieć układ miasta i tempo jego przemian. Dokumenty, fotografie, przedmioty codziennego użytku, pamiątki rodzinne oraz zabytki związane z lokalnym przemysłem pozwalają spojrzeć na Zgierz nie tylko przez pryzmat dat i wydarzeń, lecz również poprzez życie jego mieszkańców.

Drugą szczególnie charakterystyczną wystawą jest „Kruszówka — wnętrza mieszczańskie z przełomu XIX i XX wieku”. Ekspozycja odtwarza mieszkanie zamożnej zgierskiej rodziny fabrykanckiej Kruszów, współwłaścicieli przedsiębiorstwa włókienniczego. Znaczna część wyposażenia pochodzi bezpośrednio z ich dawnego domu, dzięki czemu nie jest to jedynie stylizowana rekonstrukcja wnętrza. Salon, jadalnia, sypialnia, hol i kuchnia pokazują sposób życia miejscowej burżuazji przemysłowej, jej gust, aspiracje i codzienne otoczenie.

Muzeum zajmuje się także kulturą i dziedzictwem tkackim Zgierza poza samym budynkiem przy Dąbrowskiego. W strukturze instytucji funkcjonują działania związane z Parkiem Kulturowym Miasto Tkaczy oraz Zgierską Pracownią Tkacką. Dzięki temu muzealna narracja o włókiennictwie nie kończy się na eksponatach w gablotach, lecz łączy się z zachowaną architekturą miasta, dawnymi domami tkaczy i warsztatowymi tradycjami. To ważne w Zgierzu, którego XIX-wieczny rozwój był bezpośrednio związany z napływem rzemieślników i rozwojem produkcji tekstylnej.

Istotną częścią działalności są wystawy czasowe, projekty badawcze i inicjatywy dokumentujące pamięć mieszkańców. Muzeum organizuje między innymi Zgierskie Spotkania Muzealne, seminaria, spacery historyczne i działania poświęcone lokalnej architekturze oraz dziedzictwu drewnianemu. W 2026 roku program obejmuje między innymi wydarzenia związane z Europejskimi Dniami Dziedzictwa, historią bombardowania Zgierza we wrześniu 1939 roku oraz ochroną drewnianej zabudowy miasta. Pokazuje to, że instytucja stale uzupełnia historyczną narrację o nowe badania i współczesne formy popularyzacji.

Placówka prowadzi rozbudowaną działalność edukacyjną. Lekcje muzealne dotyczą historii miasta, archeologii, sztuki, etnografii i kultury materialnej. Organizowane są także warsztaty, rajdy edukacyjne oraz spacery historyczne po Zgierzu. Dzięki temu muzeum wykorzystuje samo miasto jako rozszerzenie ekspozycji — zachowane domy tkaczy, układ ulic i miejsca związane z przemysłem stają się częścią opowieści, którą można kontynuować poza salami muzealnymi.

Muzeum pełni również funkcję ośrodka dokumentacji regionalnej. Pracownicy prowadzą działy historyczny, archeologiczny i numizmatyczny, etnograficzny oraz sztuki, a zgromadzone materiały służą badaczom, szkołom i mieszkańcom zainteresowanym historią swoich rodzin lub miasta. Współczesna działalność instytucji łączy więc klasyczne zadania muzealne — gromadzenie, konserwację i udostępnianie zbiorów — z edukacją, badaniami i opieką nad lokalnym dziedzictwem.

Znaczenie Muzeum Miasta Zgierza jest szczególne także dlatego, że działa ono w mieście, którego przemysłowa historia pozostaje widoczna w urbanistyce i architekturze do dziś. Zgierz rozwijał się w XIX wieku jako jeden z ważniejszych ośrodków włókienniczych Królestwa Polskiego, a zachowane domy tkaczy, fabryki i wille przemysłowców tworzą wspólny kontekst dla muzealnych zbiorów. Dom pod Lwami pozwala tę historię odczytać w miejscu, które samo uczestniczyło w procesie industrializacji miasta.

Dziś muzeum jest nie tylko miejscem przechowywania dawnych przedmiotów. Pełni rolę lokalnego archiwum pamięci, ośrodka badań nad historią Zgierza i przestrzeni edukacyjnej dla kolejnych pokoleń mieszkańców. Połączenie zabytkowej siedziby, wystaw o historii miasta, autentycznych wnętrz mieszczańskich oraz działań związanych z Miastem Tkaczy sprawia, że placówka daje pełniejszy obraz Zgierza niż pojedyncza ekspozycja historyczna. Dla osób zainteresowanych przemysłowym dziedzictwem województwa łódzkiego jest jednym z najważniejszych miejsc poza Łodzią, pozwalających zrozumieć, jak włókiennictwo zmieniło lokalną przestrzeń, strukturę społeczną i codzienne życie.