Muzeum w Nieborowie i Arkadii – oddział Muzeum Narodowego w Warszawie

Muzeum w Nieborowie i Arkadii należy do najcenniejszych zespołów rezydencjonalnych w województwie łódzkim i jest miejscem, w którym historia architektury, kolekcjonerstwa, sztuki ogrodowej oraz dzieje rodu Radziwiłłów zachowały się w wyjątkowo czytelnej formie. Muzeum obejmuje dwa powiązane ze sobą założenia: barokowy pałac z ogrodem w Nieborowie oraz oddalony o kilka kilometrów romantyczny ogród w Arkadii. Oba miejsca funkcjonują jako jeden oddział Muzeum Narodowego w Warszawie i od dziesięcioleci należą do najważniejszych celów turystyki kulturowej w regionie łowickim.

Historia rezydencji w Nieborowie jest znacznie starsza niż obecny pałac. Początki miejscowości sięgają średniowiecza, a wcześniejszy dwór należał do rodu Nieborowskich. W 1694 roku dobra kupił kardynał Michał Stefan Radziejowski, który na miejscu dawnej siedziby wzniósł barokowy pałac według projektu Tylmana z Gameren. Dwukondygnacyjna budowla z charakterystycznymi wieżami alkierzowymi była później wielokrotnie przekształcana, a jej wnętrza otrzymywały elementy rokokowe, klasycystyczne i neorokokowe. Mimo zmian zachował się historyczny układ pomieszczeń oraz znaczna część wyposażenia, dzięki czemu nieborowska rezydencja nie jest jedynie zabytkową bryłą, lecz również muzeum dawnych wnętrz i kolekcji.

Szczególne znaczenie dla historii Nieborowa miał okres Radziwiłłów. W pałacu zachowały się dzieła malarstwa, rzeźby, grafiki, meble, brązy, porcelana, szkło, srebra, zegary, tkaniny i rozbudowane zbiory biblioteczne. Ekspozycja została uzupełniona obiektami sztuki i rzemiosła artystycznego ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie. Ważnym elementem zespołu jest również regularny ogród nieborowski z historyczną zabudową gospodarczą i ogrodową, m.in. oranżeriami, stajniami, wozownią, Pawilonem Myśliwskim oraz budynkiem dawnej manufaktury, w którym współcześnie kontynuowane są tradycje ceramiki artystycznej.

Drugą częścią muzeum jest Arkadia – ogród sentymentalno-romantyczny tworzony od końca XVIII wieku przez Helenę Radziwiłłową. W odróżnieniu od regularnego założenia w Nieborowie Arkadia została pomyślana jako krajobraz pełen symbolicznych budowli, ruin, rzeźb i nastrojowych widoków. Powstały tu m.in. Świątynia Diany, Przybytek Arcykapłana, Domek Gotycki, Grota Sybilli, Akwedukt i Grobowiec na Wyspie Topolowej. Helena Radziwiłłowa zgromadziła w Arkadii kolekcję rzeźb antycznych, antykizujących oraz dzieł średniowiecznych i renesansowych, tworząc przestrzeń łączącą ogród, architekturę i kolekcjonerstwo w rozbudowaną opowieść o sztuce, pamięci i przemijaniu.

Przełomowym momentem w dziejach zespołu był rok 1945. Do końca stycznia pałac i Arkadia należały do dóbr księcia Janusza Radziwiłła. Po wojnie ówczesny dyrektor Muzeum Narodowego w Warszawie Stanisław Lorentz objął rezydencję, zbiory i ogrody ochroną oraz włączył je do Muzeum Narodowego jako oddział. Dzięki temu znaczna część historycznego wyposażenia nie została rozproszona, a już w lutym 1945 roku rozpoczęła się działalność muzealna i popularyzatorska. Od początku obejmowała ona oprowadzanie po pałacu i ogrodach, a z czasem została rozwinięta o wystawy, działania edukacyjne, wydarzenia kulturalne oraz programy poświęcone historii miejsca i jego zbiorom.

Ranga zespołu została potwierdzona w 2017 roku, gdy „Nieborów i Arkadia – zespół pałacowo-ogrodowy i ogród sentymentalno-romantyczny” zostały uznane za Pomnik Historii. Ochroną objęto historycznie ukształtowaną przestrzeń pałacu i ogrodu w Nieborowie wraz z zabudowaniami oraz ogród w Arkadii z jego architekturą i elementami lapidarialnymi. Wcześniej muzeum otrzymało także wyróżnienia za konserwację i pielęgnację zespołu, w tym Europejską Nagrodę za Ochronę Zabytków. Status Pomnika Historii podkreśla znaczenie Nieborowa i Arkadii nie tylko dla województwa łódzkiego, lecz dla dziedzictwa kulturowego całego kraju.

Współczesne Muzeum w Nieborowie i Arkadii łączy funkcję muzeum wnętrz, zabytkowego zespołu ogrodowego, miejsca edukacji i przestrzeni wydarzeń kulturalnych. Organizowane są lekcje muzealne, oprowadzania, wystawy czasowe, koncerty i wydarzenia specjalne. Zwiedzanie ma charakter sezonowy, a godziny różnią się w zależności od okresu roku oraz części kompleksu – osobne harmonogramy mogą dotyczyć pałacu, Manufaktury Majoliki i Świątyni Diany w Arkadii. Przed przyjazdem warto dlatego sprawdzić aktualny harmonogram i dostępność poszczególnych obiektów na oficjalnej stronie muzeum.

Dla województwa łódzkiego Nieborów i Arkadia mają znaczenie szczególne. Pokazują region z zupełnie innej perspektywy niż przemysłowa historia Łodzi: przez kulturę dawnych rezydencji, europejską architekturę barokową, romantyczną sztukę ogrodową i zachowane kolekcje arystokratyczne. Bliskość Łowicza, Skierniewic i autostrady A2 sprawia jednocześnie, że zespół jest dostępny zarówno dla mieszkańców regionu, jak i dla osób podróżujących między Łodzią a Warszawą. To miejsce, w którym dziedzictwo historyczne nie zostało odtworzone jako dekoracja, lecz przetrwało jako spójny pałacowo-ogrodowy kompleks nadal pełniący funkcję muzealną.