Muzeum Ziemi Wieluńskiej w Wieluniu

Muzeum Ziemi Wieluńskiej w Wieluniu jest jedną z najważniejszych instytucji zajmujących się dokumentowaniem historii i dziedzictwa ziemi wieluńskiej. Jego tradycje sięgają 1926 roku, kiedy z inicjatywy Polskiej Macierzy Szkolnej otwarto Muzeum Ziemi Wieluńskiej im. Marszałka Józefa Piłsudskiego. Pierwsza placówka działała do wybuchu II wojny światowej. Po zajęciu Wielunia przez Niemców muzeum zostało zamknięte, a gromadzone przez kilkanaście lat zbiory w czasie okupacji uległy zniszczeniu i rozproszeniu. Do idei regionalnego muzeum powrócono po wojnie, a formalne odrodzenie Muzeum Ziemi Wieluńskiej nastąpiło w 1964 roku.

Początkowo reaktywowana placówka korzystała z niewielkich pomieszczeń przy ul. Narutowicza. Jednocześnie trwały starania o pozyskanie większej siedziby i odbudowę zabytkowego zespołu poklasztornego dawnych bernardynek. Gmach ten ma własną rozbudowaną historię. Powstał na początku XVII wieku, a po kasacie klasztoru w XIX wieku był wykorzystywany m.in. jako manufaktura sukiennicza, koszary, szkoła, kino i zakład stolarski. Po przejęciu obiektu na potrzeby muzeum przeprowadzono w latach sześćdziesiątych szeroką restaurację i przebudowę. W 1969 roku zbiory przeniesiono do odnowionego budynku przy ul. Narutowicza 13, który pozostaje główną siedzibą Muzeum Ziemi Wieluńskiej.

Placówka rozwijała się jako muzeum regionalne o wielodziałowej strukturze. Gromadzone są tu zabytki związane z archeologią, historią, etnografią i sztuką, a także numizmaty, archiwalia, militaria, fotografie i dokumenty dotyczące mieszkańców oraz wydarzeń kształtujących ziemię wieluńską. Ważną część kolekcji stanowią materiały dotyczące powstania styczniowego, powstań śląskich, okresu międzywojennego i II wojny światowej. W zbiorach znajdują się również cenne zabytki starszych epok, w tym Biblia Brzeska z XVI wieku i oryginalne dokumenty królewskie z XVII stulecia. Muzeum prowadzi badania naukowe, przygotowuje publikacje i wystawy oraz systematycznie dokumentuje przemiany regionu.

Szczególne miejsce w działalności instytucji zajmuje pamięć o bombardowaniu Wielunia 1 września 1939 roku. Miasto zostało zaatakowane przez niemieckie lotnictwo we wczesnych godzinach rozpoczęcia II wojny światowej, a zniszczenia stały się jednym z najważniejszych tematów dokumentowanych przez wieluńskich muzealników. Już w 1969 roku otwarto wystawę „Wieluń oskarża”, a w kolejnych dekadach gromadzono fotografie, relacje świadków, dokumenty i pamiątki dotyczące tragedii miasta. W związku z 80. rocznicą wybuchu wojny w 2019 roku przygotowano multimedialną ekspozycję „Świadkowie mówią… Wieluń 1 września 1939”, dostępną również dla zagranicznych odbiorców. Wieloletnia działalność badawcza i wystawiennicza muzeum miała duży udział w utrwaleniu Wielunia jako jednego z symbolicznych miejsc pamięci o cywilnych ofiarach pierwszych godzin wojny.

Rozwój Muzeum Ziemi Wieluńskiej nie ograniczał się do głównego budynku. W 1981 roku utworzono Muzeum Wnętrz Dworskich w Ożarowie, mieszczące się w drewnianym dworze z 1757 roku. Obiekt prezentuje kulturę ziemiańską i dawne wyposażenie dworskie, a otaczający go park tworzy osobną przestrzeń historyczno-krajobrazową. Z czasem muzeum objęło opieką również zabytkowy wiatrak w Kocilewie. Pod koniec XX wieku obiekt znajdował się w stanie głębokiej ruiny, jednak został wykupiony, rozebrany i zrekonstruowany z zachowaniem części oryginalnej konstrukcji. Odtworzenie mechanizmu młyna zakończono w 2006 roku, dzięki czemu wiatrak ponownie stał się materialnym świadectwem dawnego krajobrazu gospodarczego ziemi wieluńskiej.

Do obiektów związanych z muzeum należy także średniowieczna Baszta Męczarnia, będąca pozostałością systemu obronnego Wielunia, oraz dawny kościół pobernardyński, później użytkowany przez społeczność ewangelicką. Instytucja wykorzystuje te miejsca do prezentowania historii miasta, prowadzenia badań archeologicznych i tworzenia dodatkowych ekspozycji. W 2026 roku kontynuowano prace archeologiczne i konserwatorskie w dawnym kościele, obejmujące m.in. badania krypt grobowych i zabezpieczanie odkrywanych zabytków. Taki model działalności sprawia, że muzeum nie jest wyłącznie pojedynczym budynkiem z ekspozycją, lecz opiekuje się zespołem obiektów pokazujących różne okresy historii regionu.

Rok 2026 ma dla instytucji szczególne znaczenie, ponieważ przypada w nim setna rocznica rozpoczęcia wieluńskiego muzealnictwa. Jubileuszowi towarzyszą wystawy, konkursy i wydarzenia edukacyjne odwołujące się do stu lat gromadzenia i popularyzowania regionalnego dziedzictwa. Muzeum realizuje jednocześnie nowe projekty dofinansowane ze środków Krajowego Planu Odbudowy. Obejmują one m.in. działania poświęcone zniszczonej w 1939 roku wieluńskiej farze, warsztaty rzeźbiarskie łączące starszych twórców ludowych z młodszym pokoleniem oraz przygotowanie rodzinnej przestrzeni edukacyjnej pozwalającej poznawać historię poprzez kontakt z muzealnymi treściami w bardziej interaktywny sposób.

Muzeum Ziemi Wieluńskiej pełni jednocześnie funkcję badawczą, edukacyjną i turystyczną. Organizuje lekcje muzealne, warsztaty, wykłady, koncerty, spotkania, wystawy czasowe oraz wydarzenia kierowane do mieszkańców i odwiedzających region. Współpracuje ze szkołami, regionalistami, środowiskiem naukowym i organizacjami społecznymi. Za działalność na rzecz ochrony dziedzictwa placówka otrzymała m.in. Brązowy Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”. Wcześniej została również uhonorowana wyróżnieniami Zasłużony dla Województwa Łódzkiego i Zasłużony dla Ziemi Wieluńskiej.

Znaczenie Muzeum Ziemi Wieluńskiej wynika przede wszystkim z ciągłości pracy nad pamięcią miejsca. Instytucja odtwarza utracone przedwojenne tradycje muzealne, chroni zabytki rozproszone po regionie, dokumentuje historię miasta zniszczonego w pierwszych godzinach II wojny światowej i zachowuje świadectwa codziennego życia kolejnych pokoleń mieszkańców. Rozbudowana sieć obiektów w Wieluniu, Ożarowie i Kocilewie pozwala prezentować historię od średniowiecznych fortyfikacji, przez kulturę dworską i wiejską, po dramat XX wieku. W setną rocznicę rozpoczęcia wieluńskiego muzealnictwa placówka pozostaje jednym z najważniejszych ośrodków ochrony i popularyzacji dziedzictwa południowo-zachodniej części województwa łódzkiego.