Ośrodek Hodowli Żubrów w Smardzewicach

Ośrodek Hodowli Żubrów w Smardzewicach jest historyczną placówką ochrony przyrody położoną w lasach w rejonie Spały i Zalewu Sulejowskiego, w powiecie tomaszowskim. Jego początki sięgają 1934 roku. W odróżnieniu od zwykłego ogrodu zoologicznego głównym celem ośrodka była hodowla zachowawcza i ochrona żubra, jednego z symboli odradzającej się polskiej przyrody. Obiekt znajduje się w województwie łódzkim, lecz organizacyjnie podlega Kampinoskiemu Parkowi Narodowemu; nie oznacza to, że leży na obszarze Puszczy Kampinoskiej.

Początkowo w Smardzewicach utworzono zwierzyniec, którego powstanie wiązało się z inicjatywą prezydenta Ignacego Mościckiego. Ważną rolę odegrał dar Polonii kanadyjskiej: cztery bizony sprowadzone do Polski. Były to jednak bizony amerykańskie, a nie żubry europejskie — rozróżnienie istotne dla poprawnego opisu początków ośrodka. Pierwszy żubr, byk o imieniu Puchacz, przybył tu w 1936 roku. Z czasem placówka stała się jednym z miejsc odbudowy i ochrony populacji gatunku, który na początku XX wieku znalazł się na skraju zagłady.

Wybuch II wojny światowej przerwał rozwój przedwojennego zwierzyńca. W okresie okupacji niemieckiej jego działalność została zlikwidowana, a zwierzęta wywieziono. Po wojnie ośrodek organizowano ponownie; wznowienie hodowli nastąpiło w 1949 roku. Kolejne dziesięciolecia przyniosły rozwój prac nad ochroną żubrów, doborem osobników oraz utrzymaniem stad mogących stanowić zabezpieczenie genetyczne dla innych hodowli. Smardzewice odegrały tym samym rolę nie tylko regionalnego miejsca obserwacji zwierząt, lecz także zaplecza ochrony gatunku w skali kraju.

W 1976 roku ośrodek przekazano pod zarząd Kampinoskiego Parku Narodowego. Zmiana ta umocniła jego charakter specjalistycznej hodowli zachowawczej. W 1997 roku, przy okazji obchodów rocznicowych, placówce nadano imię prezydenta Ignacego Mościckiego. Przez wiele lat utrzymywano tu żubry linii nizinnej, a dla gości funkcjonowała część pokazowa. Obserwacja zwierząt z bezpiecznej odległości łączyła się z popularyzacją wiedzy o biologii żubra, historii jego niemal całkowitego wyginięcia oraz działaniach podejmowanych na rzecz restytucji.

Na terenie rozległego, leśnego kompleksu powstały zagrody hodowlane, ogrodzenia, obiekty gospodarcze i infrastruktura służąca obsłudze zwierząt. Do starszych elementów krajobrazu ośrodka zaliczano historyczną bramę, wieżę widokową, stróżówkę i niewielką dzwonnicę. Otaczający teren stanowi część przyrodniczego krajobrazu okolic Smardzewic i Spały. W dawnym modelu zwiedzania ośrodek łączył zadania hodowlane z funkcją edukacyjną, a możliwość oglądania żubrów przyciągała mieszkańców regionu, turystów oraz grupy szkolne.

W grudniu 2014 roku ośrodek zamknięto dla zwiedzających. Przyczyną były problemy zdrowotne stada, w tym wykrycie gruźlicy. Ostatecznie podjęto decyzję o likwidacji pozostałych zwierząt; proces zakończył się w następnych latach. Po wygaszeniu ogniska choroby przeprowadzono działania sanitarne i przygotowania do odbudowy hodowli. Zamknięcie oznaczało wieloletnią przerwę w udostępnianiu zagrody, choć sam teren zachował znaczenie dla planowanej ochrony gatunku.

Od 2023 roku realizowano prace remontowe wspierane środkami na ochronę przyrody. Obejmowały one między innymi ogrodzenia, wybiegi, bramę wjazdową, taras obserwacyjny, zaplecze gospodarcze i urządzenia potrzebne do bezpiecznego utrzymywania zwierząt. Celem tych działań było stworzenie warunków do ponownego sprowadzenia żubrów i odbudowy hodowli. Zapowiedzi dotyczące powrotu stada zmieniały się jednak z powodów organizacyjnych, formalnych i finansowych.

Stan na październik 2026 roku: ośrodek pozostaje zamknięty dla turystów, a żubry nie powróciły jeszcze do zagród. Nie należy kierować się starymi cennikami, godzinami otwarcia ani opisami sugerującymi możliwość oglądania zwierząt. Termin wznowienia hodowli i ponownego udostępnienia terenu nie został wiążąco potwierdzony. Mimo tej przerwy Smardzewice pozostają ważnym miejscem w historii ochrony żubra w Polsce, przypominającym zarówno o sukcesach restytucji gatunku, jak i o zagrożeniach związanych z chorobami oraz potrzebie długotrwałej opieki nad hodowlą zachowawczą.