Zamek Arcybiskupów Gnieźnieńskich w Uniejowie

Zamek Arcybiskupów Gnieźnieńskich w Uniejowie jest jednym z najważniejszych średniowiecznych zabytków zachodniej części województwa łódzkiego i jednym z głównych symboli miasta. Wzniesiono go na lewym brzegu Warty w latach 1360–1365, w okresie odbudowy Uniejowa po zniszczeniach spowodowanych najazdem krzyżackim z 1331 roku. Warownia była związana z arcybiskupami gnieźnieńskimi i przez stulecia pełniła funkcję ich rezydencji. Jej znaczenie nie ograniczało się do funkcji mieszkalnej: w czasie zagrożenia przechowywano tu skarbiec, księgi i archiwum arcybiskupstwa, a w zamkowych murach odbywały się synody diecezjalne i zjazdy duchowieństwa.

Pierwotny zamek miał charakter gotyckiej budowli obronnej. Jego położenie nad Wartą i masywna forma odpowiadały zarówno potrzebom reprezentacyjnym, jak i bezpieczeństwu ważnego ośrodka kościelnego. W XVII wieku obiekt został przebudowany w duchu renesansowym, tracąc część surowego charakteru warowni na rzecz wygodniejszej rezydencji. Do końca XVIII stulecia pozostawał związany z arcybiskupami gnieźnieńskimi. Po II rozbiorze Polski i sekularyzacji dóbr kościelnych zmieniła się jego sytuacja własnościowa, co otworzyło kolejny rozdział w historii budowli.

W 1836 roku dobra uniejowskie wraz z zamkiem otrzymał hrabia Karol Toll. W czasach jego syna Aleksandra przeprowadzono w latach 1848–1850 kolejne przebudowy, które wpłynęły na obecny wygląd rezydencji. Z rodziną Tollów związany jest również park otaczający zamek. Założenie krajobrazowe w stylu angielskim powstało w XIX wieku, a jego układ miał podkreślać reprezentacyjny charakter siedziby. Tollowie pozostawali właścicielami zamku do 1918 roku. Dzisiejszy zespół zamkowo-parkowy zachowuje więc warstwy kilku epok: średniowiecznej warowni, późniejszych przebudów rezydencjonalnych i dziewiętnastowiecznego parku.

Współcześnie zamek nie jest zamkniętym zabytkiem oglądanym wyłącznie z zewnątrz. Historyczne wnętrza zostały przystosowane do funkcji noclegowych, gastronomicznych i konferencyjnych. Działają tu pokoje i apartamenty, restauracja oraz sale wykorzystywane podczas konferencji, szkoleń, wesel i wydarzeń. Dzięki temu obiekt pozostaje czynny i użytkowany, a jego dawna reprezentacyjna funkcja została połączona z nowoczesną ofertą turystyczną Uniejowa. Na oficjalnej stronie zamku prezentowane są również pakiety pobytowe łączące nocleg z dostępem do Term Uniejów, co pokazuje, jak mocno historyczna rezydencja została włączona w rozwój współczesnego uzdrowiska termalnego.

Jednym z elementów dostępnych dla odwiedzających jest wieża widokowa, z której można oglądać panoramę Uniejowa i doliny Warty. Dla grup organizowane jest także zwiedzanie z przewodnikiem, podczas którego historia budowli łączona jest z wejściem na basztę. Zamek pełni ponadto rolę scenografii dla wydarzeń kulturalnych i plenerowych. Dziedziniec wykorzystywany jest podczas koncertów, pokazów, jarmarków i kina letniego, dzięki czemu obiekt funkcjonuje nie tylko jako hotel, ale również jako rozpoznawalna przestrzeń wydarzeń miejskich.

Integralną częścią zespołu jest park zamkowy. Rosną w nim stare drzewa i pomniki przyrody, a układ alejek nawiązuje do dziewiętnastowiecznego parku krajobrazowego. W latach 2020–2021 teren przeszedł gruntowną renowację: odnowiono alejki i elementy małej architektury, uzupełniono nasadzenia i poprawiono warunki dla spacerowiczów oraz rowerzystów. Park stał się w ten sposób ważnym łącznikiem pomiędzy zabytkowym zamkiem, Wartą i współczesną częścią turystyczną miasta skupioną wokół kompleksu termalnego.

Znaczenie obiektu dla Uniejowa jest dziś podwójne. Z jednej strony zamek przypomina o okresie, gdy miasto było ważnym ośrodkiem arcybiskupstwa gnieźnieńskiego i miejscem przechowywania najcenniejszych dokumentów oraz skarbca. Z drugiej strony pozostaje jednym z filarów obecnej gospodarki turystycznej miasta, wykorzystując historyczną substancję jako hotel, centrum konferencyjne, restaurację i miejsce wydarzeń. Takie połączenie pozwala utrzymać zabytek w codziennym użytkowaniu, ale wymaga również stałych prac konserwatorskich.

W ostatnich latach gmina prowadzi kolejne inwestycje związane z ochroną i dostępnością zamku. Po renowacji parku przygotowano zadania poprawiające dostępność obiektu, a w 2026 roku prowadzono postępowanie dotyczące kontynuacji zabezpieczenia zabytku poprzez naprawę pokrycia dachu. Pokazuje to, że obiekt nie jest traktowany jako zakończony projekt turystyczny, lecz jako historyczna budowla wymagająca systematycznej konserwacji i dostosowywania do współczesnego użytkowania.

Zamek Arcybiskupów Gnieźnieńskich jest jednym z tych miejsc, w których można prześledzić niemal całą historię Uniejowa: od średniowiecznej potęgi arcybiskupów, przez renesansowe i dziewiętnastowieczne przebudowy, po współczesne uzdrowisko korzystające z wód geotermalnych. Jego wieża, dziedziniec i park tworzą charakterystyczną panoramę miasta, a funkcje hotelowe i konferencyjne sprawiają, że zabytek nadal pozostaje żywą częścią Uniejowa. Dla osób odwiedzających miasto jest naturalnym uzupełnieniem pobytu w Termach i jednym z najważniejszych punktów pozwalających poznać historyczne źródła znaczenia Uniejowa.