Ogród Romantyczny Heleny Radziwiłłowej w Arkadii

Ogród Romantyczny Heleny Radziwiłłowej w Arkadii należy do najważniejszych zachowanych założeń sentymentalno-romantycznych w Polsce. Jego tworzenie rozpoczęła wiosną 1778 roku Helena z Przezdzieckich Radziwiłłowa, żona Michała Hieronima Radziwiłła. Kompozycję ogrodową i architektoniczną opracowywał Szymon Bogumił Zug, a w kolejnych etapach uczestniczyli również Jan Piotr Norblin, Aleksander Orłowski i Henryk Ittar. Księżna rozwijała Arkadię przez ponad czterdzieści lat, aż do swojej śmierci w 1821 roku. Założenie powstało w okresie odchodzenia od regularnych ogrodów barokowych na rzecz swobodnego krajobrazu, symboliki, odniesień do antyku, średniowiecza, literatury i filozofii epoki.

Najstarsze budowle powstawały wokół wielkiego stawu arkadyjskiego spiętrzonego w 1781 roku. W kolejnych latach wzniesiono m.in. Przybytek Arcykapłana, Świątynię Diany z plafonem Jana Piotra Norblina, Akwedukt, Grotę Sybilli, Łuk Kamienny oraz symboliczny grobowiec na Wyspie Topolowej. Pod koniec XVIII i na początku XIX wieku kompozycja rozszerzała się na otaczający krajobraz, a Henryk Ittar projektował kolejne romantyczne elementy, w tym Cyrk Rzymski i Amfiteatr. Arkadia nie była wyłącznie dekoracyjnym parkiem: Radziwiłłowa tworzyła w niej rozbudowany program znaczeń oparty na mitologii, historii, sztuce i osobistych doświadczeniach, a w Świątyni Diany gromadziła kolekcję antyków, rzeźb i dzieł inspirowanych sztuką starożytną.

Po śmierci Heleny Radziwiłłowej ogród przechodził zmiany, a część elementów uległa zniszczeniu lub rozproszeniu. Niektóre zabytki i rzeźby przenoszono do Nieborowa, a Akwedukt został w XIX wieku niemal całkowicie rozebrany. Po II wojnie światowej zespół został objęty ochroną muzealną. W 1945 roku pałac w Nieborowie i ogród w Arkadii weszły w skład Muzeum Narodowego w Warszawie jako wspólny oddział, co pozwoliło zabezpieczyć zabytkową przestrzeń przed dalszą dewastacją. W okresie powojennym prowadzono prace konserwatorskie i rekonstrukcyjne, w tym odtworzenie Akweduktu według projektu Gerarda Ciołka w 1951 roku. Współcześnie ogród pozostaje częścią Muzeum w Nieborowie i Arkadii.

Ranga zespołu została formalnie podkreślona 23 listopada 2017 roku, gdy „Nieborów i Arkadia – zespół pałacowo-ogrodowy i ogród sentymentalno-romantyczny” uznano za Pomnik Historii. Status ten obejmuje historycznie ukształtowaną przestrzeń ogrodu w Arkadii wraz z budowlami ogrodowymi i fragmentami lapidarialnymi. Ochrona dotyczy nie tylko architektury, lecz także krajobrazu i historycznego układu zieleni. W 2025 roku zakończono szczegółową inwentaryzację szaty roślinnej parku wraz z projektem gospodarki drzewostanem, analizą stanu zdrowotnego drzew i badaniami dendrochronologicznymi. Zadanie o wartości 196 tys. zł otrzymało 117,6 tys. zł dotacji z Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Łodzi.

Ogród jest nadal udostępniany zwiedzającym jako samodzielna lokalizacja w miejscowości Arkadia, około 4,5 km od Nieborowa przy drodze krajowej nr 70. Można oglądać nie tylko krajobrazowe założenie parkowe, lecz także jego historyczne budowle, a w sezonie dostępne są wnętrza Świątyni Diany. Placówka prowadzi sprzedaż oddzielnych biletów do Ogrodu w Arkadii oraz biletów łączonych z ogrodem w Nieborowie i Manufakturą Majoliki. W 2026 roku ogród pozostaje czynny przez cały rok według sezonowych godzin otwarcia. Połączenie XVIII-wiecznej kompozycji krajobrazowej, zachowanej architektury, kolekcji rzeźbiarskiej i statusu Pomnika Historii sprawia, że Arkadia jest jednym z najważniejszych historycznych parków i ogrodów województwa łódzkiego.