Cmentarz Żydowski w Łowiczu – ul. Łęczycka 96

Cmentarz Żydowski w Łowiczu przy ul. Łęczyckiej 96, nazywany także kirkutem na Górkach Zagórskich, jest jedną z najważniejszych pamiątek po społeczności żydowskiej dawnego miasta. Nekropolia powstała na jego zachodnich obrzeżach w latach 1829–1830, w pobliżu dawnej wsi Zagórze. Jej historia pokazuje przemiany religijne, społeczne i przestrzenne Łowicza od XIX wieku, a także tragiczne losy mieszkańców w czasie niemieckiej okupacji.

Przez długi czas łowiccy Żydzi nie mieli własnego cmentarza. Zmarłych grzebano między innymi w Sobocie, a miejscowa społeczność była powiązana z organizacją religijną w Sochaczewie. W 1824 roku rozpoczęły się starania o utworzenie niezależnej gminy i własnego miejsca pochówku. W marcu 1829 roku przeznaczono pod nekropolię grunt należący do wielkiego księcia Konstantego. Wyznaczenie cmentarza zbiegło się z organizowaniem miejscowego dozoru bożniczego, który umożliwiał rozwój samodzielnych instytucji religijnych społeczności żydowskiej w Łowiczu.

Zabytkowy cmentarz zajmuje obecnie około 1,86 hektara. Według dokumentacji Narodowego Instytutu Dziedzictwa zachowało się na nim w przybliżeniu 400 nagrobków i ich fragmentów; część opracowań podaje szacunkową liczbę od 200 do 400. Najstarsza zachowana macewa pochodzi z 1831 roku. Wśród pomników można zobaczyć pionowe stele z hebrajskimi inskrypcjami, płyty nagrobne, obeliski, grobowce otoczone metalowymi ogrodzeniami oraz fragmenty zebrane w lapidarium. Formy nagrobków i ornamentyka odzwierciedlają tradycje żydowskiej sztuki sepulkralnej.

Na terenie nekropolii przetrwały części dawnego ceglanego ogrodzenia, drewniana dwuskrzydłowa brama i niewielki ceglany budynek z 1937 roku, określany w różnych źródłach jako dom przedpogrzebowy albo wozownia. Historyczny układ alejek i kwater uległ w znacznym stopniu zatarciu. Niektóre odzyskane po latach nagrobki ustawiono w rzędach, dlatego ich obecne rozmieszczenie nie zawsze odpowiada pierwotnym miejscom pochówku.

Podczas II wojny światowej niemiecki okupant zdewastował cmentarz, a miejsce to stało się również terenem egzekucji. Wiele macew rozbito lub wywieziono; kamienie nagrobne wykorzystywano między innymi przy pracach związanych z regulacją Bzury i utwardzaniem dróg. Po wojnie część elementów trafiła do innych budowli, w tym do pomnika przyjaźni polsko-radzieckiej. Po jego rozebraniu w 1991 roku odzyskano kolejne fragmenty nagrobków. Na początku lat dziewięćdziesiątych podjęto prace porządkowe i restauracyjne, a w 1993 roku ustawiono zachowane macewy i umieszczono tablicę pamiątkową. W materiałach konserwatorskich odnotowano także powojenne pochówki, z ostatnim w 1972 roku.

Cmentarz jest objęty ochroną konserwatorską: wpisano go do rejestru zabytków 20 marca 1992 roku pod numerem 875 A. Jego znaczenie wykracza poza wartość architektoniczną — pozostaje świadectwem wielowyznaniowej historii Łowicza oraz miejscem pamięci o społeczności zniszczonej podczas Zagłady. W zbiorach Muzeum w Łowiczu znajduje się również odzyskana macewa Chaima Pesacha, syna Izraela Jaakowa Rozenblatta, zmarłego w 1920 roku, udokumentowana przez Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.

Obiekt nie jest czynnym cmentarzem komunalnym ani miejscem ze stałymi godzinami ogólnodostępnego zwiedzania. Z informacji Narodowego Instytutu Dziedzictwa wynika, że teren jest własnością Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego, a wizytę należy uzgodnić z opiekunem; klucze do bramy znajdują się w Urzędzie Miasta. Przed planowaną wizytą warto potwierdzić aktualne zasady wejścia. Nekropolię należy odwiedzać z poszanowaniem żydowskich tradycji religijnych i charakteru miejsca pamięci.