Cmentarz Żydowski w Pabianicach – ul. Jana Pawła II 57

Historia cmentarza żydowskiego w Pabianicach wiąże się z przemianą niewielkiego miasta w ośrodek włókienniczy. Po złagodzeniu ograniczeń osadniczych pod koniec XVIII wieku liczba żydowskich mieszkańców stopniowo rosła, a w XIX stuleciu coraz więcej osób zajmowało się handlem, tkactwem i prowadzeniem warsztatów. W 1836 roku miejscowa społeczność uniezależniła się od kahału w Łasku. Cmentarz urządzono pomiędzy 1838 a 1847 rokiem; źródła podają również przybliżoną datę 1840. Nekropolia powstała na południowo-zachodnim obrzeżu ówczesnej zabudowy, w rejonie dzisiejszych ulic Jana Pawła II, Śniadeckiego, Wileńskiej i Cmentarnej. Jej obecny adres to Jana Pawła II 57.

Pochówki dokumentują nie tylko życie religijne, lecz także powstanie środowiska żydowskich przedsiębiorców i rzemieślników w Pabianicach. Wśród osób pochowanych wymienia się fabrykanta Majera Barucha i Rozalię z Glucksmanów Baruch, matkę Maksymiliana Barucha, autora wczesnej monografii Pabianic. Spoczywają tu również kupiec Emanuel Kantorowicz, rabini Henoch Henich Kuczyński i Szlomo Issachar Kuczyński oraz działacz społeczno-polityczny Józef Zonenberg. Losy tych osób i ich rodzin pozwalają prześledzić sieć powiązań handlowych, religijnych i społecznych miasta w okresie jego industrializacji.

Wyjątkową wartość artystyczną mają zachowane macewy – tradycyjne nagrobki z inskrypcjami hebrajskimi i ornamentyką symboliczną. Można na nich odnaleźć motywy roślinne, świece, księgi i przedstawienia zwierząt. Część kamieni wyróżnia się dekoracją polichromowaną; niektóre barwy zostały odtworzone podczas późniejszych prac. Nagrobki ilustrują zarówno tradycyjną ikonografię żydowską, jak i umiejętności lokalnych zakładów kamieniarskich, w tym firm działających w pobliskiej Łodzi. Zachowany układ nekropolii tworzy ważne źródło dla badań genealogicznych, dziejów sztuki sepulkralnej i historii społeczności wyznaniowych regionu.

W czasie okupacji niemieckiej życie pabianickich Żydów zostało brutalnie przerwane. W 1942 roku zlikwidowano pabianickie getto, a miejscową społeczność dotknęły deportacje i zagłada. Cmentarz przestał pełnić swoją dawną funkcję. Po wojnie pozostawiony bez właściwej ochrony teren ulegał dewastacji; niszczono nagrobki i rozkopywano mogiły. W 1968 roku zachodnią część dawnego obszaru cmentarza zajęto pod infrastrukturę ciepłowniczą. Powierzchnia nekropolii zmniejszyła się z około 1,7 do 0,85 hektara. Dziś przetrwało na niej ponad 1300 nagrobków, w różnym stanie zachowania.

W latach dziewięćdziesiątych XX wieku, m.in. dzięki inicjatywom dawnych żydowskich mieszkańców Pabianic i ich potomków, podejmowano prace restauracyjne. Dnia 18 grudnia 1995 roku cmentarz został wpisany do rejestru zabytków pod numerem A/363. W latach 2014–2015 przeprowadzono szczegółową dokumentację macew – na zlecenie Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN Fundacja Dokumentacji Cmentarzy Żydowskich w Polsce zebrała inskrypcje, dane osobowe oraz fotografie. Dzięki temu część historii osób pochowanych można badać również poza samą nekropolią.

Obiekt pozostaje nieczynnym cmentarzem żydowskim i miejscem pamięci, którego właścicielem jest Gmina Wyznaniowa Żydowska w Łodzi. Teren jest ogrodzony; nie należy zakładać swobodnego dostępu przez cały rok, a możliwość wejścia najlepiej wcześniej uzgodnić z opiekunami. Cmentarz przy Jana Pawła II ma szczególne znaczenie dla historii Pabianic, województwa łódzkiego oraz badań nad wielokulturowym dziedzictwem miast przemysłowych. Wizytę warto traktować jako kontakt z miejscem pochówku, z poszanowaniem jego religijnego i historycznego charakteru.