Park Źródliska I w Łodzi – najstarszy park miejski

Park Źródliska I w Łodzi jest najstarszą zachowaną publiczną przestrzenią parkową miasta. Jego początki sięgają 1840 roku, kiedy na obszarze dawnego lasu rządowego leśnictwa Łaznów, włączonym do rozwijającej się przemysłowej Łodzi, przeznaczono część terenu na Ogród Spacerowy. Park miał dawać mieszkańcom miejsce wytchnienia pośród gęstniejącej zabudowy i warsztatów. Nie powstał na pustym placu: zachowano fragmenty wcześniejszego drzewostanu oraz naturalnie podmokły krajobraz. Z tego powodu od początku łączył cechy miejskiego ogrodu z charakterem lasu.

Projekt urządzenia ogrodu z 1843 roku, przypisywany inżynierowi powiatu łęczyckiego Brochockiemu, zakładał krajobrazowy układ w stylu angielskim. Wytyczono alejki, powstały ławki, mostki i altany, a park stał się miejscem spacerów i spotkań. Popularną wśród dawnych łodzian nazwą była Kwela, wywodzona od niemieckiego słowa Quelle – źródło. Określenie nie było przypadkowe: w okolicy występowały liczne wypływy wód, powiązane z doliną rzeki Lamus. Z czasem upowszechniła się nazwa Źródliska, odnosząca się do naturalnych warunków tego terenu.

W połowie XIX wieku pierwotne założenie podzielono. Zachodnia część została związana z rozwijającym się przedsiębiorstwem Karola Wilhelma Scheiblera i jego rezydencją, co zapoczątkowało historię dzisiejszego Parku Źródliska II. Część wschodnia, znana obecnie jako Źródliska I, zachowała funkcję parku publicznego. W okresie intensywnego rozwoju fabryk była ważnym miejscem odpoczynku robotników oraz przestrzenią życia towarzyskiego. Urządzano tu wydarzenia muzyczne i spotkania, a z parkiem wiązały się również obchody Zielonych Świątek i działalność łódzkiego Bractwa Kurkowego.

Jednym z najważniejszych wydarzeń w dziejach parku była wystawa ogrodnicza z 1892 roku. Na potrzeby ekspozycji uporządkowano teren, odnowiono trawniki i alejki, założono nowe kwietniki oraz wzniesiono pawilony wystawowe. Pokazy roślin, urządzeń ogrodniczych i projektów zagospodarowania zieleni przyciągały odwiedzających z różnych stron. Właśnie wtedy park stał się ważnym miejscem prezentacji osiągnięć ogrodnictwa, a nie jedynie przestrzenią spacerową. Na przełomie XIX i XX wieku pozostawał związany z gospodarką przemysłową Łodzi; po wygaśnięciu dzierżawy w 1906 roku władze miasta ponownie podjęły prace porządkowe.

Obecny wygląd Parku Źródliska I jest w znacznej mierze rezultatem przebudowy przeprowadzonej w latach 1923–1925 według projektu Edwarda Ciszkiewicza. Zmieniono układ komunikacyjny, uregulowano gospodarkę wodną i przekształcono teren w bardziej uporządkowane założenie miejskie. W latach trzydziestych XX wieku Stefan Rogowicz rozwijał kompozycje kwiatowe w północnej części ogrodu. Późniejsze dekady przyniosły kolejne zmiany oraz zabiegi rewaloryzacyjne, zwłaszcza w latach dziewięćdziesiątych, kiedy odnawiano infrastrukturę, alejki i układ wodny oraz prowadzono pielęgnację drzew.

Szczególną wartość przyrodniczą stanowi starodrzew, w tym dęby pamiętające znacznie wcześniejsze dzieje tego miejsca niż sam park. Wśród charakterystycznych elementów krajobrazu są stawy, alejki spacerowe, partery kwiatowe i altana koncertowa. Źródliska I oraz sąsiednie Źródliska II zostały w 1990 roku uznane za zbiorowy pomnik przyrody. Założenie opisuje również Narodowy Instytut Dziedzictwa, wskazując jego znaczenie jako części historycznego krajobrazu przemysłowego Księżego Młyna. Dwie części parku mają wspólny początek, lecz od połowy XIX stulecia rozwijały się odmiennie i dziś pozostają rozpoznawalnymi, odrębnymi przestrzeniami.

W obrębie Źródlisk I znajduje się także Palmiarnia Ogrodu Botanicznego w Łodzi, otwarta dla zwiedzających w 1956 roku i później gruntownie unowocześniona. Jej kolekcja roślin egzotycznych wyrasta z historii łódzkich zbiorów roślin utrzymywanych niegdyś przez zamożnych mieszkańców i przemysłowców. Palmiarnia ma własne zasady i godziny zwiedzania; nie należy utożsamiać ich z dostępnością alejek parku. Dzisiaj Źródliska I łączą wypoczynek, edukację przyrodniczą oraz możliwość poznania ponad 180 lat historii miejskiej zieleni. Informacje historyczne i archiwalia udostępnia także Archiwum Państwowe w Łodzi, a genezę nazwy dokumentuje Łódzki Ośrodek Geodezji.