Dawna fabryka Adama Ossera w Łodzi – zabytkowa przędzalnia przy Kilińskiego 222

Dawna fabryka Adama Ossera przy dzisiejszej ulicy Jana Kilińskiego 222, w pobliżu skrzyżowania z Przybyszewskiego, należy do charakterystycznych zabytków przemysłowej Łodzi. Jej wielokondygnacyjna bryła i górująca nad okolicą wieża przypominają o epoce, w której rozwój miasta opierał się na dużych przędzalniach i tkalniach. Obiekt powstał jako zakład włókienniczy, później był związany z przemysłem motoryzacyjnym. Dziś jest historycznym budynkiem poprzemysłowym, a nie działającą fabryką ani udostępnioną atrakcją turystyczną.

Adam Osser (1863–1932) przyjechał do Łodzi z Warszawy po zdobyciu doświadczenia w handlu bawełną. W 1886 roku uruchomił skład surowca przy ówczesnej ulicy Juliusza, obecnie Dowborczyków. Wspólnie z Albertem Jarocińskim i Majerem Feinkindem podjął budowę przędzalni przy dawnej ulicy Widzewskiej. Prace rozpoczęto w 1902 roku, a zakład uruchomiono w lipcu 1903 roku. Początkowo zatrudniał około 364 pracowników. W kolejnych latach przedsiębiorstwo rozrosło się: w 1905 roku jego obrót wynosił około 2,5 mln rubli, a park maszynowy obejmował dziesiątki tysięcy wrzecion.

Osser był nie tylko przedsiębiorcą. Uczestniczył w życiu gospodarczym miasta, działał w organizacjach przemysłowych, był honorowym radnym Łodzi, a od 1925 roku również honorowym konsulem Królestwa Włoch. Historia fabryki wiąże się z wielokulturowym środowiskiem łódzkich przemysłowców i z rozwojem południowej części miasta. W jej otoczeniu funkcjonowały zakłady, mieszkania pracownicze i ulice, których dawny charakter zmieniał się wraz z kolejnymi etapami industrializacji.

Zespół fabryczny wyróżnia architektura nawiązująca do historycznych form budownictwa. Rytm wysokich okien, rozbudowane elewacje i wieża tworzą monumentalną sylwetę rozpoznawalną z ulicy. Wieża pełniła funkcję związaną z fabryczną gospodarką wodną. W dokumentach Archiwum Państwowego zachował się projekt murowanego kantoru i bramy z 1903 roku, związany z nieruchomością Ossera przy dawnej Widzewskiej. Nie wszystkie historyczne zabudowania przetrwały: pożar w 1998 roku zniszczył dawny budynek kantoru.

Podczas II wojny światowej niemieckie władze okupacyjne usunęły część wyposażenia włókienniczego i wykorzystały fabrykę do produkcji części samochodowych oraz lotniczych. Po 1945 roku utrzymano przemysłowy charakter terenu, kontynuując produkcję osprzętu motoryzacyjnego w zakładach związanych z nazwą „Polmo”. Dawna funkcja przędzalni ustąpiła miejsca branży mechanicznej. Ten etap pokazuje, jak łódzkie hale włókiennicze adaptowano po wojnie do potrzeb innych gałęzi przemysłu.

Po zakończeniu regularnego użytkowania tego zespołu fabrycznego w latach 90. XX wieku budynek stopniowo niszczał. Zniszczenia, kradzieże elementów wyposażenia, skutki pożaru i wieloletni brak skutecznej adaptacji pozostawiły wyraźne ślady. Fabryka została wpisana do rejestru zabytków województwa łódzkiego pod numerem A/70 decyzją z 19 grudnia 2008 roku. Status zabytku nie oznacza jednak, że obiekt został odrestaurowany. W 2023 roku opisywano niespełnione plany utworzenia zespołu hotelowo-usługowo-biurowego oraz działania konserwatorskie zmierzające do zabezpieczenia zabudowy.

W maju 2025 roku podczas prac nad planowaniem przestrzennym dla rejonu ulic Kilińskiego, Przybyszewskiego i Łęczyckiej władze Łodzi poleciły ponownie przeanalizować możliwości zagospodarowania terenu dawnej fabryki. Samo rozważanie wariantów nie jest potwierdzeniem rozpoczęcia remontu. Jeszcze w 2026 roku obiekt był opisywany jako opuszczony i niebezpieczny; interwencja straży miejskiej wobec osób przebywających na dachu unaoczniła ryzyko wchodzenia do środka. Budynek należy oglądać wyłącznie z legalnie dostępnych miejsc publicznych, bez przekraczania ogrodzeń i wchodzenia na zdegradowane konstrukcje.

Znaczenie fabryki Ossera wykracza poza samą architekturę. To świadectwo przejścia od handlu bawełną i pracy tysięcy wrzecion do powojennego przemysłu metalowego, a zarazem przykład trudnego losu nieużytkowanych łódzkich zabytków. Jej historia pozwala zrozumieć zarówno gospodarczy rozwój miasta, jak i współczesne wyzwania związane z ochroną poprzemysłowego dziedzictwa.