Wielka Synagoga w Piotrkowie Trybunalskim – zabytkowa świątynia żydowska

Wielka Synagoga w Piotrkowie Trybunalskim stoi przy ulicy Jerozolimskiej, w dawnej części miasta nazywanej Wielką Wsią lub Żydowskim Miastem Piotrkowem. Jej monumentalna, dziś rozpoznawalna bryła jest świadectwem kilkusetletniej obecności społeczności żydowskiej w Piotrkowie. Budynek nie pełni obecnie funkcji religijnej. Jego historyczna nazwa opisuje dawną synagogę, a nie czynny dom modlitwy.

Początki tego miejsca są starsze niż zachowany murowany gmach. W 1679 roku społeczność żydowska uzyskała od Jana III Sobieskiego przywilej pozwalający na wzniesienie bóżnicy i założenie cmentarza. Pierwszą, drewnianą synagogę zbudowano w 1689 roku; została zniszczona około 1740 roku. W latach 1791–1793 powstała obecna świątynia, ufundowana przez Mojżesza Kocyna. Jej projekt przypisywany jest Dawidowi Friedlanderowi, lecz w opracowaniach historycznych atrybucja ta bywa przedstawiana jako prawdopodobna, nie bezsporna.

Synagoga była ośrodkiem życia duchowego, wspólnotowego i religijnej edukacji. Jej wnętrze mieściło główną salę modlitw, bimę do odczytywania Tory oraz aron ha-kodesz – szafę do przechowywania zwojów Tory. Dawne relacje wspominają bogate wyposażenie i dekoracje. Sąsiedztwo szkoły żydowskiej, znanej jako Mała Synagoga, tworzyło z dużym budynkiem zwarty zespół religijno-edukacyjny.

W XIX wieku gmach przebudowywano, dostosowując go do potrzeb rosnącej społeczności. Zmieniono między innymi zachodnią elewację i powiększono przestrzenie przeznaczone dla kobiet. Dzisiejsza fasada łączy motywy historyzujące z elementami inspirowanymi architekturą orientalną: strzelistymi otworami okiennymi, wieżyczkami, profilowanymi gzymsami i detalem geometrycznym. Nie należy jednak utożsamiać całej widocznej dziś formy budynku z jego wyglądem z 1793 roku.

Druga wojna światowa przyniosła kres pierwotnej funkcji synagogi. Okupanci niemieccy zdewastowali budynek i zniszczyli jego wyposażenie. Piotrków był jednocześnie miejscem powstania w październiku 1939 roku jednego z najwcześniejszych gett na okupowanych ziemiach polskich. Za synagogą znajdował się dawny cmentarz żydowski, związany z tragiczną historią egzekucji i prześladowań miejscowej ludności. Historia tego zespołu nie jest więc tylko opowieścią o architekturze, lecz również o utraconej społeczności.

Po wojnie rozważano różne sposoby użytkowania zniszczonego obiektu, a jego losy przez pewien czas były niepewne. W latach 1964–1966 przeprowadzono remont i adaptację na potrzeby biblioteki publicznej. Przez kolejne dziesięciolecia budynek służył czytelnikom, stając się ważnym punktem życia kulturalnego miasta. Po przeniesieniu biblioteki do nowej siedziby zabytkowy gmach przeznaczono na potrzeby archiwalne.

Od listopada 2019 roku w dawnej Wielkiej Synagodze mieści się Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim. Parter zajmują między innymi przestrzenie magazynowe i administracyjne, a na piętrze działa czytelnia z zapleczem biurowym. Budynek pozostaje instytucją czynną, ale nie jest muzeum z codziennym swobodnym zwiedzaniem wszystkich wnętrz. Zasady wejścia wynikają z funkcjonowania archiwum oraz okazjonalnych wydarzeń.

Wielka Synagoga została objęta ochroną konserwatorską – figuruje w rejestrze zabytków pod numerem 661, z datą wpisu 11 września 1967 roku. Osobny wpis pod numerem 662 ma sąsiednia Mała Synagoga. Wspólny adres przy ul. Jerozolimskiej 29 nie oznacza jednego zabytku: to dwa budynki o odmiennej historii, połączone w jeden zespół. Razem przypominają o wielowyznaniowym dziedzictwie Piotrkowa Trybunalskiego i o zmianach, jakie miasto przeszło w XX wieku.