Rezerwat przyrody Węże – Góra Zelce

Rezerwat przyrody Węże leży na Górze Zelce, w pobliżu wsi Węże i doliny Warty, na terenie gminy Działoszyn w powiecie pajęczańskim. Jest jednym z charakterystycznych miejsc przyrodniczych Wyżyny Wieluńskiej, położonym w granicach Załęczańskiego Parku Krajobrazowego. Rezerwat o powierzchni 20,74 ha utworzono w 1972 roku na podstawie zarządzenia wydanego w grudniu 1971 roku. Przedmiotem ochrony nie jest wyłącznie las czy pojedyncza skała, ale cały niewielki zespół form krasowych, siedlisk wapieniolubnych i stanowisk naukowych.

Góra Zelce jest jurajskim ostańcem wapiennym wznoszącym się nad okoliczną doliną Warty. Skały powstałe w dawnym środowisku morskim przez miliony lat podlegały wietrzeniu i rozpuszczaniu przez wodę. Efektem są szczeliny, zagłębienia, skałki, podziemne pustki oraz charakterystyczne formy krasowe. Na stosunkowo małym obszarze można dzięki temu zobaczyć elementy krajobrazu kojarzone częściej z południową Polską niż z województwem łódzkim. Występują tu zarówno wapienie skaliste, jak i warstwowane, co wpływało na rozwój podziemnych korytarzy.

Jaskinie Góry Zelce stanowią najważniejszy wyróżnik rezerwatu. W dokumentacjach opisuje się między innymi Jaskinię Samsonowicza, Stalagmitową, Zanokcicę, Małą, Draba, Za Kratą i Dwuwylotową. Liczba wymienianych obiektów bywa różna zależnie od tego, czy zestawienie obejmuje wszystkie rozpoznane pustki, niewielkie schroniska skalne czy zachowane samodzielne jaskinie. Materiały edukacyjne parku opisują siedem jaskiń możliwych do odnalezienia podczas terenowej wędrówki. Nie oznacza to jednak możliwości wejścia do ich wnętrza: jaskinie rezerwatu nie są udostępnione do zwiedzania. Część otworów jest zabezpieczona, a poruszanie się poza dozwolonymi trasami może naruszać przepisy ochronne.

Szczególne znaczenie Góry Zelce wynika z jej wartości paleontologicznej. Osady nagromadzone niegdyś w szczelinach i jaskiniach przechowały szczątki kopalnych zwierząt lądowych pochodzące między innymi z pliocenu i plejstocenu. Materiały geologiczne wskazują na znaleziska odnoszone do ponad stu gatunków kręgowców. Jedno z ważnych stanowisk jest związane z badaniami geologa Jana Samsonowicza, którego nazwisko zachowało się w nazwie jaskini. Dla naukowców takie namuliska są zapisem przemian przyrody sprzed milionów lat; informują o dawnych gatunkach i środowisku, którego nie można dziś odtworzyć jedynie na podstawie krajobrazu powierzchniowego.

Historia miejsca obejmuje także działalność człowieka. W przeszłości na Górze Zelce wydobywano wapień i kalcyt, co zmieniało kształt części skał, odsłaniało podziemne pustki i w niektórych miejscach uszkadzało naturalne nacieki. Dzisiejszy wygląd wyrobisk i otworów jaskiń jest więc rezultatem zarówno procesów geologicznych, jak i dawnej eksploatacji surowców. Niektóre jaskinie próbowano kiedyś udostępniać turystycznie; pozostałości tego zagospodarowania nie oznaczają jednak, że można obecnie schodzić pod ziemię. Chroniona jest również naturalna substancja jaskiń, a nie tylko możliwość ich oglądania.

Rezerwat ma istotną wartość botaniczną. Na suchych, nasłonecznionych fragmentach wapiennego wzgórza rosną murawy kserotermiczne, czyli zbiorowiska roślin przystosowanych do ciepła, ograniczonej ilości wody i płytkich gleb. W szczelinach skał występują zespoły paproci wapieniolubnych, a w innych miejscach zarośla i roślinność naskalna. Zachowanie otwartych muraw wymaga aktywnej ochrony przed zarastaniem przez krzewy i drzewa; na części terenu prowadzono między innymi prace odsłaniające oraz wypas owiec. To przykład rezerwatu, w którym ochrona przyrody nie sprowadza się wyłącznie do pozostawienia terenu bez ingerencji.

Położenie w Załęczańskim Parku Krajobrazowym i obszarze Natura 2000 Załęczański Łuk Warty wiąże rezerwat z większym systemem ochrony doliny rzecznej i siedlisk jurajskich. Podziemne przestrzenie są także miejscem zimowania nietoperzy. Ich obecność jest jednym z powodów ograniczania dostępu do jaskiń, szczególnie w okresie hibernacji, kiedy zakłócenie spokoju zwierząt może być dla nich niebezpieczne. Ochronie podlegają również same formy skalne i namuliska, dlatego nie wolno wydobywać skał, niszczyć nacieków ani prowadzić nieuprawnionych poszukiwań skamieniałości.

Na teren Góry Zelce prowadzą znakowane trasy turystyczne, między innymi niebieski szlak oraz czerwony Szlak Jury Wieluńskiej. Materiały edukacyjne parku opisują również terenową trasę z zagadkami dotyczącymi jaskiń, przyrody i historii miejsca. Wybierając się na spacer, należy korzystać z dozwolonych dróg i oznakowania, szanować tablice z zakazami oraz liczyć się z nierównym, kamienistym podłożem. To teren przyrodniczy, nie obiekt z regularnymi godzinami otwarcia, oświetloną trasą podziemną czy stałą obsługą zwiedzających. W pobliżu szlaku znajduje się również miejsce pamięci żołnierza poległego w 1939 roku, przypominające o wojennej historii okolicy.