Skansen Rzeki Pilicy – Miejskie Centrum Kultury w Tomaszowie Mazowieckim

Skansen Rzeki Pilicy w Tomaszowie Mazowieckim jest wyjątkową placówką poświęconą nie jednemu zabytkowi czy miejscowości, lecz całej rzece i przestrzeni kulturowej, która przez stulecia rozwijała się w jej dorzeczu. Powstaje od 2000 roku i według oficjalnych materiałów jest pierwszym w Polsce muzeum na wolnym powietrzu poświęconym rzece. Jego twórcy od początku zakładali, że będzie to „żywa” placówka, w której historię Pilicy poznaje się przez autentyczne budynki, urządzenia, pojazdy, militaria, archiwalia i obiekty wydobyte z samej rzeki. Dzięki temu skansen łączy muzeum techniki, historię lokalną, etnografię i dziedzictwo militarne z opowieścią o codziennym życiu mieszkańców Nadpilicza.

Idea utworzenia muzeum dojrzewała w latach 90. XX wieku w środowisku regionalistów skupionych wokół Andrzeja Kobalczyka. Ważnym etapem było powstanie w 1997 roku Stowarzyszenia Przyjaciół Pilicy i Nadpilicza, które zaczęło ratować zabytki związane z rzeką i dokumentować lokalną historię. W 1998 roku zainicjowano Święto Pilicy, a jednym z pierwszych dużych przedsięwzięć było przygotowanie do przeniesienia drewnianego młyna z Kuźnicy Żerechowskiej. Rozpoczęcie jego odbudowy wiosną 2000 roku uznawane jest za początek działalności skansenu. Początkowo była to inicjatywa społeczna, od 2005 roku placówka funkcjonowała jako samorządowa instytucja kultury, a od 1 stycznia 2016 roku jest filią Miejskiego Centrum Kultury w Tomaszowie Mazowieckim.

Najbardziej rozbudowaną częścią ekspozycji jest dział „Młynarstwo wodne w dorzeczu Pilicy”. Jego centralnym obiektem pozostaje drewniany młyn wodny z Kuźnicy Żerechowskiej nad Luciążą, zbudowany w 1925 roku i przeniesiony do Tomaszowa wraz z wyposażeniem. Część urządzeń znajdujących się wewnątrz pochodzi jeszcze z XIX wieku. Ekspozycja pokazuje technikę przetwarzania zboża, znaczenie młynów dla nadpilickich miejscowości oraz sposób wykorzystywania energii rzeki. Obok młyna zgromadzono ponad trzydzieści kamieni młyńskich z nieistniejących już młynów dorzecza Pilicy; oficjalne materiały skansenu określają ten zbiór jako największą tego typu kolekcję w Polsce.

Drugim silnym nurtem jest historia wojskowa związana bezpośrednio z Pilicą. W dziale „Wojenne trofea Pilicy” prezentowane są pojazdy, broń, wyposażenie i przedmioty odnajdywane w rzece oraz na terenach nadpilickich. Najbardziej znanym eksponatem jest eksperymentalny opancerzony ciągnik artyleryjski Luftwaffe na podwoziu SdKfz 8, nazywany „Lufcikiem”. Pojazd zatonął podczas odwrotu wojsk niemieckich w styczniu 1945 roku i został wydobyty z Pilicy w 1999 roku. Po gruntownej renowacji udało się go uruchomić. Skansen podaje, że jest to jedyny zachowany na świecie egzemplarz tej wersji pojazdu, co nadaje kolekcji znaczenie wykraczające poza historię samego regionu.

Militarną część uzupełniają ekspozycje dotyczące walk nad Pilicą w czasie obu wojen światowych oraz plenerowe „Fortyfikacje Linii Pilicy”. Zwiedzający mogą zobaczyć rekonstrukcję niemieckiej transzei z 1944 roku, schron typu Tobruk i inne elementy umocnień. W zbiorach znajdują się także pojazdy i działa, w tym odrestaurowany czołg T-34/85, a także broń, mapy, dokumenty i wyposażenie żołnierskie. Wiele przedmiotów nie zostało pozyskanych jako przypadkowe muzealia – ich historia jest bezpośrednio związana z rzeką, przez którą w styczniu 1945 roku próbowały przedostać się wycofujące oddziały niemieckie.

Skansen chroni również zabytki niezwiązane bezpośrednio z techniką wojskową. Osobny dział poświęcono dawnej Spale – miejscowości związanej najpierw z rezydencją rosyjskich carów, a później prezydentów II Rzeczypospolitej. Do Tomaszowa przeniesiono m.in. niewielki drewniany budynek z przełomu XIX i XX wieku, służący pierwotnie podczas carskich polowań, historyczną wartownię oraz elementy ogrodzenia spalskiej rezydencji. Towarzyszą im fotografie, pocztówki i archiwalia. Dzięki temu historia Pilicy przedstawiana jest również przez dzieje wypoczynku, reprezentacyjnych rezydencji i przemian miejscowości położonych w jej dolinie.

Do najciekawszych obiektów architektonicznych należy także zabytkowa poczekalnia kolejowa z Czarnocina. Budynek powstał w 1896 roku jako pawilon Dyrekcji Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej na Wszechrosyjską Wystawę Przemysłowo-Artystyczną w Niżnym Nowogrodzie. Po wystawie został przeniesiony na przystanek Wolbórka, później nazwany Czarnocinem, gdzie przez dziesięciolecia służył pasażerom. Gdy przestał być używany przez kolej, został rozebrany, przewieziony do Tomaszowa i odbudowany na terenie skansenu w latach 2006–2007. Dziś mieści m.in. biuro placówki i ekspozycję poświęconą własnej, nietypowej historii.

Zakres skansenu obejmuje również „Oś rzeki Pilicy” i „Architektoniczne osobliwości z Nadpilicza”, a działalność placówki wychodzi poza statyczne wystawy. Organizowane są wydarzenia rodzinne, pikniki historyczne, spotkania regionalne, warsztaty i imprezy plenerowe. W 2025 roku skansen obchodził 25-lecie, a w 2026 roku nadal rozwijał program wydarzeń, m.in. pikniki militarne i inicjatywy związane z tradycjami nadpilickimi. Położenie przy ul. A.F. Modrzewskiego 9/11, niedaleko rezerwatu Niebieskie Źródła, pozwala połączyć wizytę z poznawaniem przyrodniczego i turystycznego otoczenia Tomaszowa Mazowieckiego.

Dla województwa łódzkiego Skansen Rzeki Pilicy jest ważnym przykładem ochrony dziedzictwa prowadzonej poza największymi muzeami miejskimi. Wiele jego obiektów zostało uratowanych przed rozbiórką, zatopieniem, zniszczeniem lub rozproszeniem, a następnie przywróconych do użytku ekspozycyjnego. Placówka pokazuje, że historia regionu może być opowiadana przez rzekę – jako źródło energii dla młynów, drogę i miejsce rekreacji, granicę działań wojennych, element krajobrazu i punkt odniesienia dla lokalnych społeczności. Aktualne godziny zwiedzania, wydarzenia i informacje o biletach warto sprawdzać na oficjalnej stronie, ponieważ harmonogram zmienia się sezonowo.