Podziemna Trasa Turystyczna Groty Nagórzyckie

Groty Nagórzyckie w Tomaszowie Mazowieckim są jednym z najbardziej charakterystycznych obiektów turystycznych związanych z geologiczną i przemysłową historią miasta. W przeciwieństwie do naturalnych jaskiń nie powstały w wyniku działania wody ani procesów krasowych. Są pozostałością po ręcznym wydobyciu bardzo czystych piasków kwarcowych, które przez dziesięciolecia wybierano ze skarpy w Nagórzycach. Dziś dawne wyrobiska tworzą zabezpieczoną podziemną trasę turystyczną o długości około 160 metrów, udostępnianą wyłącznie z przewodnikiem.

Historia samych złóż jest znacznie starsza niż dzieje wydobycia. Piaski nagórzyckie powstały około 100 milionów lat temu, w kredzie, gdy obszar dzisiejszej niecki tomaszowskiej wielokrotnie znajdował się pod wpływem płytkiego morza i systemów rzecznych. Materiał kwarcowy transportowany z rejonu Gór Świętokrzyskich osadzał się tutaj warstwami, tworząc złoża o bardzo dużej miąższości i wysokiej zawartości kwarcu. Właśnie ta czystość sprawiła, że miejscowy piasek stał się cennym surowcem.

Początkowo mieszkańcy okolicy pozyskiwali piasek głównie na własne potrzeby gospodarskie. Z czasem coraz większe znaczenie miało jego wykorzystanie w hutnictwie szkła. W XIX wieku wydobycie przybrało większą skalę, a materiał z Nagórzyc trafiał do zakładów szklarskich działających w regionie. Prace prowadzono ręcznie, bez nowoczesnych zabezpieczeń górniczych, stopniowo wybierając kolejne partie piaskowca. W ten sposób powstała sieć korytarzy, wnęk i dużych komór. Szacuje się, że z całego zespołu wyrobisk wydobyto dziesiątki tysięcy metrów sześciennych piasku.

Z dawnym wydobyciem wiążą się również lokalne opowieści i językowe ślady. Piasek był niegdyś wymieniany między innymi na ziemniaczane obierki, nazywane w gwarze „łupinami”. Z tej praktyki miało wywodzić się powiedzenie „nie ma piasku za łupiny”, odnoszące się do niekorzystnej lub nieopłacalnej wymiany. Groty obrosły również legendami, między innymi opowieściami o zbóju Madeju. Współczesna trasa wykorzystuje część tych historii podczas oprowadzania, łącząc wiedzę geologiczną i historyczną z lokalnym folklorem.

Pierwsze opisy niezwykle jasnych piasków z okolic Tomaszowa pojawiały się w źródłach już w XIX wieku. Z czasem Groty Nagórzyckie stały się miejscem znanym mieszkańcom i odwiedzającym miasto, ale brak zabezpieczeń powodował coraz większe zagrożenie. Część korytarzy ulegała zawałom, a wejścia do wyrobisk przez wiele lat pozostawały niedostępne dla regularnego ruchu turystycznego. Dopiero współczesny projekt adaptacji pozwolił wykorzystać zachowaną część wyrobisk w bezpieczny sposób.

Przełom nastąpił w 2010 roku, gdy rozpoczęto projekt zabezpieczenia i przystosowania grot do funkcji podziemnej trasy turystycznej. Inwestycję współfinansowano ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. W trakcie prac odsłonięto wejścia, zabezpieczono skarpę i wnętrza, wykonano konstrukcje górnicze, oświetlenie oraz drogę ewakuacyjną. Aranżację uzupełniono o ekspozycję odnoszącą się do wydobycia piasku, jego wykorzystania w hutnictwie szkła oraz historii samego miejsca.

Pierwsi turyści weszli na przygotowaną trasę 6 lutego 2012 roku. Około 160-metrowy odcinek poprowadzono przez centralną część zachowanych wyrobisk, dwoma zbliżonymi do siebie chodnikami. Konstrukcja zabezpieczająca została zaprojektowana tak, aby możliwie dobrze zachować widok na wnętrze dawnych komór. W północnej części wykonano szyb ewakuacyjny o głębokości około 17 metrów. Trasa otrzymała również oświetlenie i elementy multimedialne, które pozwalają odtworzyć między innymi dźwięki pracy przy wydobyciu piasku.

Zwiedzanie odbywa się z przewodnikiem i trwa około pół godziny. W czasie przejścia można zobaczyć naturalne warstwy piaskowca, ślady ręcznego wybierania surowca, zabezpieczenia górnicze oraz ekspozycje poświęcone historii miejscowego piasku i szklarstwa. Temperatura pod ziemią utrzymuje się przez cały rok na poziomie około 8–10 stopni Celsjusza, a wysoka wilgotność sprawia, że warunki wyraźnie różnią się od tych na powierzchni. Obiekt został przystosowany również do potrzeb osób z ograniczoną mobilnością.

Groty są dziś jedną z kilku ważnych atrakcji turystycznych Tomaszowa Mazowieckiego związanych z Pilicą i przyrodą regionu. Wraz ze Skansenem Rzeki Pilicy i rezerwatem Niebieskie Źródła tworzą rozpoznawalny zespół miejsc pokazujących różne oblicza miasta: geologię, przemysł, historię rzeki i lokalne dziedzictwo. Od 2016 roku podziemna trasa funkcjonuje w strukturze Miejskiego Centrum Kultury w Tomaszowie Mazowieckim.

Obiekt jest nadal aktywnie wykorzystywany i rozwijany. Po okresowych pracach technicznych trasa wraca do regularnego zwiedzania, a program uzupełniają wydarzenia specjalne, działania edukacyjne i inicjatywy turystyczne. Aktualne godziny otwarcia mogą zmieniać się sezonowo; od 1 września 2026 Groty Nagórzyckie są czynne od wtorku do niedzieli w godzinach 9:00–17:00. Ze względu na obowiązek zwiedzania z przewodnikiem grupy zorganizowane powinny wcześniej ustalić termin wizyty.

Znaczenie Grot Nagórzyckich dla Tomaszowa Mazowieckiego polega na zachowaniu miejsca, które łączy naturalną historię geologiczną z działalnością człowieka. Dawne wyrobisko, które przez lata stanowiło zagrożony i częściowo zapomniany fragment lokalnego krajobrazu, zostało przekształcone w bezpieczną trasę turystyczną bez utraty jego pierwotnego charakteru. Dzięki temu Groty pozwalają zobaczyć nie tylko efekt dawnego wydobycia, ale również zrozumieć, dlaczego piaski kwarcowe były ważnym surowcem dla rozwoju przemysłu szklarskiego w regionie.