Centrum Dialogu im. Marka Edelmana w Łodzi

Centrum Dialogu im. Marka Edelmana w Łodzi jest miejską instytucją kultury, której działalność łączy pamięć historyczną z edukacją, sztuką i współczesnym dialogiem społecznym. Zostało powołane decyzją Rady Miejskiej w Łodzi w sierpniu 2010 roku, a dwa miesiące później otrzymało imię Marka Edelmana – jednego z przywódców powstania w getcie warszawskim, lekarza związanego przez wiele lat z Łodzią i ważnego uczestnika życia publicznego miasta. Od początku Centrum budowało program wokół wielokulturowej historii Łodzi, ze szczególnym uwzględnieniem dziedzictwa żydowskiego, doświadczenia Zagłady oraz potrzeby prowadzenia rozmowy o współczesnych relacjach między ludźmi i społecznościami.

Od 2014 roku instytucja działa w specjalnie zaprojektowanym budynku przy ul. Wojska Polskiego 83, w samym Parku Ocalałych. Projekt powstał z udziałem izraelskiego architekta Uriego Shetrita i pracowni IMB Architekci. Architektura Centrum ma znaczenie symboliczne: poszczególne części budynku odnoszą się do przeszłości, teraźniejszości i przyszłości, a nad wejściem umieszczono słowo „dialog” zapisane w różnych językach. Lokalizacja w Parku Ocalałych nie jest przypadkowa – instytucja funkcjonuje w przestrzeni poświęconej ludziom, którzy przeżyli Zagładę i byli związani z Łodzią.

Park Ocalałych powstał w 2004 roku podczas obchodów 60. rocznicy likwidacji Litzmannstadt Getto. Pomysłodawczynią sadzenia drzew poświęconych ocalałym była Halina Elczewska, która sama przeżyła łódzkie getto. Pierwsze drzewa posadzili ocalali i ich rodziny przybyli na uroczystości z różnych części świata. W kolejnych latach park rozrósł się do przestrzeni pamięci obejmującej setki drzew, tablice z nazwiskami, aleję Arnolda Mostowicza, Pomnik Polaków Ratujących Żydów oraz Kopiec Pamięci. Centrum Dialogu przejęło opiekę programową nad tą przestrzenią i rozwija bazę danych osób oraz rodzin upamiętnionych w parku.

Jednym z najważniejszych obszarów działalności Centrum jest dokumentowanie historii łódzkich Żydów oraz dziejów Litzmannstadt Getto. Instytucja gromadzi informacje o ocalałych, ich rodzinach i osobach odznaczonych tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Tworzy archiwa społeczne, przygotowuje wystawy, publikacje i materiały edukacyjne oraz organizuje spotkania ze świadkami historii. Centrum współtworzy również miejskie obchody kolejnych rocznic likwidacji getta, w tym uroczystości na Stacji Radegast. W 2026 roku uczestniczyło w przygotowaniu programu 82. rocznicy tych wydarzeń, obejmującego spacery, spotkania, działania artystyczne i oficjalne uroczystości pamięci.

Pamięć historyczna nie jest jednak jedynym obszarem programu. Centrum od początku rozwija działalność edukacyjną poświęconą wielokulturowości, prawom człowieka, przeciwdziałaniu dyskryminacji i odpowiedzialności społecznej. Organizowane są warsztaty dla szkół, wykłady, spacery miejskie, spotkania, projekcje filmowe i zajęcia dla różnych grup wiekowych. Program edukacyjny opiera się zarówno na historii Łodzi, jak i na współczesnych problemach społecznych. Instytucja współpracuje ze szkołami, uczelniami, organizacjami pozarządowymi, środowiskami mniejszościowymi i grupami lokalnymi.

Ważnym elementem działalności są wystawy i projekty artystyczne. Centrum przygotowuje ekspozycje poświęcone historii żydowskiej Łodzi, indywidualnym losom mieszkańców, pamięci o Zagładzie i współczesnym tematom społecznym. Część wystaw jest dostępna online, a wybrane projekty przygotowywane są również do prezentacji poza siedzibą. Budynek dysponuje przestrzeniami wystawienniczymi i audytorium, dzięki czemu może organizować debaty, koncerty, projekcje, konferencje i wydarzenia artystyczne. Dla osób odwiedzających indywidualnie dostęp do budynku i bieżących wystaw jest bezpłatny.

Centrum Dialogu jest także organizatorem i partnerem wydarzeń wykraczających poza tematykę pamięci historycznej. Jednym z najważniejszych przedsięwzięć jest Festiwal Łódź Wielu Kultur, kontynuujący tradycję wcześniejszego Festiwalu Łódź Czterech Kultur. Program festiwalu obejmuje teatr, muzykę, literaturę, sztuki wizualne, edukację i działania społeczne, a jego osią pozostaje różnorodność kulturowa miasta. W 2026 roku przy Centrum i w Parku Ocalałych przygotowywane jest również miasteczko festiwalowe, które ma być otwartą przestrzenią spotkań towarzyszących wydarzeniom festiwalowym.

Silne związki instytucji z Bałutami widoczne są w projektach lokalnych. Centrum organizuje spacery, pikniki, warsztaty i spotkania dla mieszkańców tej części Łodzi, dokumentując zarazem jej społeczną i kulturową historię. Efektem wieloletniej pracy badawczej i społecznej były m.in. dwie edycje „Bałuckiego Słownika” oraz portal BAŁUTY STARE/NOWE. Projekty te pokazują dzielnicę nie wyłącznie przez pryzmat dawnego getta, lecz również jako żywą przestrzeń miejską z własną pamięcią, językiem, sąsiedztwami i codziennym doświadczeniem mieszkańców.

Istotną częścią działalności Centrum są publikacje. Instytucja wydaje książki, albumy, opracowania historyczne, wspomnienia i materiały edukacyjne, w tym tytuły w ramach Biblioteki Centrum Dialogu. Publikacje dotyczą m.in. historii łódzkiej społeczności żydowskiej, ocalałych z Zagłady, wielokulturowej przeszłości miasta oraz postaci związanych z Łodzią. Uzupełnieniem są ebooki, nagrania audio, materiały filmowe i projekty internetowe, dzięki którym zgromadzona wiedza jest dostępna również poza fizyczną siedzibą.

W 2026 roku Centrum rozwija także działania związane z dostępnością. W budynku działa system nawigacji dźwiękowej dla osób z niepełnosprawnością wzroku, a w ramach projektu „Dostępny Dialog” wprowadzane są kolejne rozwiązania wspierające osoby z różnymi potrzebami. Obiekt posiada windę, toalety przystosowane do potrzeb osób poruszających się na wózkach, miejsca parkingowe oraz audytorium z możliwością swobodnego wjazdu. Program obejmuje także wydarzenia i spacery prowadzone w polskim języku migowym oraz działania dotyczące kultury Głuchych.

Centrum Dialogu im. Marka Edelmana zajmuje ważne miejsce na mapie współczesnej Łodzi, ponieważ łączy kilka funkcji: instytucji pamięci, ośrodka edukacyjnego, miejsca wydarzeń artystycznych i przestrzeni rozmowy o mieście oraz jego mieszkańcach. Jego lokalizacja w Parku Ocalałych tworzy bezpośredni związek między historią a współczesnym programem. Dla odwiedzających jest miejscem poznawania historii łódzkich Żydów i wielokulturowej Łodzi, dla szkół i organizacji – zapleczem edukacyjnym, a dla miasta – jednym z głównych ośrodków odpowiedzialnych za pielęgnowanie pamięci o Litzmannstadt Getto i jego ocalałych.