Cmentarz Wojenny w Starej Gadce – Grobowa Góra

Cmentarz Wojenny w Starej Gadce, nazywany Grobową Górą, znajduje się na zalesionym wzniesieniu przy drodze między Rzgowem a Rudą Pabianicką, w południowej części aglomeracji łódzkiej. Nekropolia upamiętnia ofiary walk z listopada 1914 roku, związanych z operacją łódzką – jedną z największych bitew manewrowych pierwszej wojny światowej na froncie wschodnim. Wśród pochowanych są żołnierze armii niemieckiej i rosyjskiej, również Polacy zmobilizowani do wojsk państw zaborczych. To miejsce nie jest zwykłym cmentarzem parafialnym: stanowi materialny ślad walk toczonych na podejściach do Łodzi.

W dniach 21–23 listopada 1914 roku okolice Gadki i Rzgowa stały się terenem gwałtownych starć. Po zakończeniu walk organizowano pochówki poległych; cmentarz kształtował się na przełomie 1914 i 1915 roku, a rozbudowa założenia i jego monumentalna oprawa trwały także w kolejnych latach. Wyróżnia go układ mogił dostosowany do wojennego krajobrazu, duża liczba grobów zbiorowych oraz monumentalne założenie na szczycie wzgórza. Centralny pomnik z kamiennym kopcem i krzyżem nosi łaciński napis „Pro Patria” („Za Ojczyznę”) i niemiecką inskrypcję wspominającą dwa tysiące żołnierzy. Jest to treść historycznego upamiętnienia, a nie współczesny, dokładny spis wszystkich osób spoczywających na cmentarzu.

W alejach zachowały się kamienne stele z nazwami jednostek wojskowych, obramowania mogił ziemnych i fragmenty dawnego układu nekropolii. Historycznie funkcjonowały tu również obiekty sakralne, w tym drewniana kaplica, które nie przetrwały do czasów współczesnych. Po latach miejsce pochówku objęło również żołnierzy niemieckich poległych we wrześniu 1939 roku. Na początku lat siedemdziesiątych XX wieku przeniesiono tutaj szczątki żołnierzy niemieckich i rosyjskich z likwidowanego cmentarza wojennego w Parku Wolności w Pabianicach. Oznacza to, że obecny cmentarz przypomina nie tylko o walkach bezpośrednio pod Rzgowem, lecz także o poległych upamiętnianych wcześniej w Pabianicach.

Po pierwszej i drugiej wojnie światowej nekropolia przechodziła okresy zaniedbania. W późniejszych dekadach prowadzono prace porządkowe, konserwatorskie i działania na rzecz przywrócenia pamięci o pochowanych. W materiałach samorządowych opisano między innymi odnowienie wejścia, prace przy monumencie i ustawienie tablic historycznych. Cmentarz znajduje się na terenie gminnym, natomiast państwowa opieka prawna nad miejscem pochówku wojennego jest sprawowana przez administrację wojewódzką. Obiekt figuruje w ewidencji zabytków, a dokumenty gminne obejmują ochroną jego układ przestrzenny, pomniki i historyczną zieleń.

Grobowa Góra jest dziś miejscem pamięci, edukacji historycznej i refleksji nad doświadczeniem wojny. Organizowano tutaj wizyty młodzieży i międzynarodowe działania porządkowe. Cmentarz należy odróżnić od sąsiadującego z nim czynnego cmentarza parafialnego. Przy zwiedzaniu należy zachować powagę miejsca pochówku i korzystać z oznaczonego wejścia. Położenie w miejscowości Stara Gadka, w gminie Rzgów, ma znaczenie również dla identyfikacji na mapie: obiekt nie leży administracyjnie w Łodzi ani w miejscowości Starowa Góra.