Cmentarz Żydowski w Piotrkowie Trybunalskim – ul. Spacerowa 93

Cmentarz Żydowski przy ulicy Spacerowej 93 w Piotrkowie Trybunalskim, położony również przy ulicy Krętej, należy do najcenniejszych zachowanych nekropolii żydowskich województwa łódzkiego. Został założony około 1792 roku, gdy starszy cmentarz w rejonie dawnej synagogi i przedmieścia Podzamcze przestał wystarczać rozwijającej się społeczności. Nowy teren grzebalny wyznaczono wówczas poza zwartą zabudową miasta, na obszarze nazywanym Zagórkami. Dziś nekropolia dokumentuje ponad dwa stulecia historii piotrkowskich Żydów.

Historia żydowskich pochówków w Piotrkowie jest jednak wcześniejsza. Przywilej króla Jana III Sobieskiego z 16 marca 1679 roku zezwalał na osiedlanie się ludności żydowskiej na wskazanych terenach oraz urządzenie synagogi i cmentarza. Starszy kirkut znajdował się w okolicy obecnych ulic Wojska Polskiego i Zamkowej. Cmentarz przy Spacerowej określa się zatem jako „nowy” w odróżnieniu od tej pierwszej nekropolii, choć sam ma już ponad 230 lat.

Historyczny cmentarz zajmuje około 3,5 hektara i jest otoczony ceglanym murem. Od głównej alei odchodzą kwatery nagrobne z różnymi typami macew oraz monumentalniejszych pomników. W najstarszej, północnej części zachowały się piaskowcowe stele pochodzące z ostatniej dekady XVIII wieku. Liczne inskrypcje, reliefy i symbole religijne pozwalają odczytywać historię rodzin, wspólnoty i jej obyczajów pogrzebowych. Na terenie rosną stare kasztanowce tworzące charakterystyczny krajobraz nekropolii.

W zachodniej części znajduje się obszar pochówków cadyków i osób zasłużonych dla lokalnej społeczności. Cmentarz jest także świadectwem dramatycznych dziejów XX wieku. W czasie II wojny światowej znaczna część żydowskiej społeczności Piotrkowa została zamordowana, a materialne ślady jej obecności ulegały zniszczeniu. Po wojnie na nekropolii odbywały się kolejne, nieliczne pochówki. Ważnym elementem pamięci jest również lapidarium z odnalezionych historycznych nagrobków, umieszczonych przy południowym murze.

Narodowy Instytut Dziedzictwa wskazuje, że inwentaryzacja wykonana na zlecenie Muzeum POLIN przez Fundację Dokumentacji Cmentarzy Żydowskich objęła 1740 zachowanych nagrobków. Jest to liczba udokumentowanych obiektów, nie zaś całkowita liczba wszystkich pochówków. Cmentarz znajduje się w rejestrze i ewidencji zabytków, co podkreśla jego znaczenie dla regionalnego dziedzictwa religijnego, artystycznego i społecznego.

Nekropolia stanowi ważny punkt poznawania wielokulturowej historii Piotrkowa Trybunalskiego, obok dawnych synagog, zabytków Starego Miasta i miejsc związanych z losami mieszkańców w okresie okupacji. Odwiedzając cmentarz, należy zachować powagę i respektować zasady właściwe dla żydowskich miejsc pochówku. W opracowaniu NID z 2020 roku podano dostępność w wybrane dni tygodnia oraz zamknięcie w soboty i święta żydowskie; ze względu na możliwe zmiany godziny i sposób uzyskania dostępu warto potwierdzić bezpośrednio przed wizytą.