Kościół św. Mikołaja w Żarnowie – romańska świątynia z XII wieku

Romański kościół w historycznym Żarnowie

Kościół parafialny św. Mikołaja w Żarnowie jest jednym z najstarszych zachowanych przykładów kamiennego budownictwa sakralnego w województwie łódzkim. Stoi w historycznej części miasta, niegdyś związanego z grodem kasztelańskim i ważnymi drogami regionu opoczyńskiego. Dzisiejszy wygląd świątyni może zaskoczyć: obok partii romańskich występują elementy późnogotyckie i neogotyckie. To efekt kilku dużych etapów rozbudowy, które nie zatarły jednak najważniejszych śladów XII-wiecznej budowli.

Początki w XII wieku i związek z grodem

Parafia w Żarnowie jest odnotowywana od około 1191 roku, a najstarsza część kościoła pochodzi z drugiej połowy XII wieku. Świątynię wzniesiono z ciosów miejscowego kamienia jako budowlę jednonawową z apsydą. Pełniła funkcję religijną i była związana z systemem osadniczym grodu. W przekazach historycznych fundację łączy się prawdopodobnie z Piotrem Duninem ze Skrzynna, jednak nie jest to ustalenie pewne w każdym szczególe. Położenie na dawnym szlaku i sąsiedztwo innych średniowiecznych reliktów podkreślają znaczenie tego miejsca.

Romańska wieża, empora i kamieniarskie detale

Z najstarszej fazy budowy zachowała się okrągła wieża i fragment dawnej nawy, w tym zachodnie przęsło z emporą, na którą prowadziły schody w obrębie wieży. W murach można rozpoznać dawne otwory i detale rzeźbiarskie świadczące o umiejętnościach średniowiecznych warsztatów kamieniarskich. Empora była wyniesioną częścią wnętrza, odróżnioną od przestrzeni przeznaczonej dla ogółu wiernych. Ślady romańskie są dziś wpisane w późniejszą, większą bryłę kościoła, dlatego ich odczytanie wymaga spojrzenia na całą historię obiektu.

Późnogotyckie prezbiterium z XVI wieku

W 1510 roku kościół powiększono w kierunku wschodnim, zastępując wcześniejsze zakończenie nowym prezbiterium. Powstała część o charakterze późnogotyckim, wzmocniona przyporami i nakryta sklepieniem. Kolejny etap rozwoju nie oznaczał całkowitego usunięcia wcześniejszej świątyni: część XII-wiecznych ścian zachowano, łącząc je z nową architekturą. Takie nawarstwienie form jest ważnym dokumentem historii Żarnowa oraz przemian liturgicznych i przestrzennych w kolejnych epokach.

Pożar i przebudowa według Stefana Szyllera

Po pożarze w 1893 roku zdecydowano o zasadniczej rozbudowie. Prace realizowano na początku XX wieku według projektu architekta Stefana Szyllera, nadając świątyni wyraźne cechy neogotyckie. Powstał nowy korpus nawowy i zmieniła się orientacja przestrzeni kościoła. Dawna świątynia romańska stała się częścią poprzeczną obecnego założenia. Późniejsze działania konserwatorskie miały znaczenie dla zachowania najstarszych murów, a prace prowadzone także w XXI wieku przypominają o konieczności stałej opieki nad zabytkiem.

Adres, zwiedzanie i kontakt do parafii

Narodowy Instytut Dziedzictwa lokalizuje zabytkowy kościół przy placu marszałka Józefa Piłsudskiego 16, 26-330 Żarnów. Kancelaria parafii ma odrębny adres przy ul. Szkolnej 12, dlatego nie należy mylić obu punktów. Świątynia pozostaje czynnym miejscem kultu; przed planowanym oglądaniem wnętrza najlepiej sprawdzić porządek nabożeństw i możliwość wejścia poza liturgią. Parafia podaje numer 44 757 70 31 oraz stronę parafiazarnow.pl. Dla miłośników architektury sakralnej ważne są zwłaszcza romańska wieża, empora i zestawienie części średniowiecznych z neogotycką rozbudową.