Muzeum Dzieci Polskich – ofiar totalitaryzmu. Oddział w Dzierżąznej

Muzeum Dzieci Polskich – ofiar totalitaryzmu. Niemiecki nazistowski obóz dla polskich dzieci w Łodzi (1942–1945). Oddział w Dzierżąznej jest państwową placówką muzealną poświęconą historii filii obozu dla polskich dzieci, która podczas okupacji niemieckiej funkcjonowała na terenie majątku w Dzierżąznej koło Zgierza. Oddział działa w obrębie parku dworskiego, w miejscu bezpośrednio związanym z wydarzeniami z lat 1943–1945. Nieruchomość wraz z dawnym budynkiem gospodarczym została przekazana Muzeum przez Gminę Zgierz, a formalne utworzenie oddziału nastąpiło na mocy zarządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z 4 kwietnia 2023 roku. Od 5 kwietnia 2023 roku placówka funkcjonuje pod obecną nazwą.

Historia miejsca jest nierozerwalnie związana z niemieckim obozem przy ul. Przemysłowej w okupowanej Łodzi. Polen-Jugendverwahrlager der Sicherheitspolizei in Litzmannstadt został uruchomiony w grudniu 1942 roku jako miejsce izolacji i represji wobec polskich dzieci. W marcu 1943 roku w Dzierżąznej utworzono jego gospodarczą filię, do której kierowano przede wszystkim starsze dziewczęta. Więźniarki zmuszano do ciężkiej pracy w polu, ogrodach, lasach i przy zwierzętach gospodarskich. Część z nich pracowała również w zabudowaniach majątku. Filia funkcjonowała do stycznia 1945 roku, a jej dzieje pozostają jednym z najważniejszych lokalnych świadectw niemieckich represji wobec dzieci.

Teren dzisiejszego oddziału leży w sąsiedztwie dawnej siedziby Heinricha Hansa Fugego, zastępcy komendanta obozu przy ul. Przemysłowej, a następnie kierownika filii w Dzierżąznej. Zachowane zabudowania i układ dawnego folwarku mają dlatego szczególną wartość dokumentacyjną. Jeszcze przed powstaniem współczesnego muzeum lokalna społeczność podejmowała działania na rzecz zachowania pamięci o więźniarkach. W 1972 roku na budynku dawnej szkoły umieszczono tablicę pamiątkową, później tworzono izby pamięci i wystawy, a materiały gromadzone przez lokalnych strażników pamięci stały się ważnym źródłem wiedzy o obozie.

Państwowe Muzeum Dzieci Polskich – ofiar totalitaryzmu zostało utworzone 1 czerwca 2021 roku. Do jego zadań należy gromadzenie, opracowywanie, zabezpieczanie i udostępnianie zbiorów dotyczących obozu przy ul. Przemysłowej oraz jego filii w Dzierżąznej, a także prowadzenie działalności wystawienniczej, edukacyjnej i naukowej. Utworzenie oddziału w Dzierżąznej pozwoliło objąć ochroną i działalnością muzealną autentyczne miejsce związane z funkcjonowaniem filii obozu, a nie tylko dokumentować jego historię z perspektywy siedziby w Łodzi.

W parku dworskim prezentowana była między innymi plenerowa wystawa „Tylko praca i głód”, poświęcona warunkom życia, pracy przymusowej i losom dziewcząt więzionych w Dzierżąznej. Muzeum organizuje również obchody rocznicowe, spacery historyczne, działania edukacyjne i spotkania służące zachowaniu pamięci o ofiarach. W 2026 roku odbyły się obchody 83. rocznicy utworzenia filii, co potwierdza ciągłość aktywności muzealnej i współpracy z lokalną społecznością.

Oddział w Dzierżąznej ma znaczenie zarówno lokalne, jak i ponadregionalne. Łączy ochronę miejsca historycznego z badaniami, edukacją i upamiętnieniem polskich dzieci dotkniętych represjami totalitaryzmów. Jest jednocześnie ważnym elementem szerszej działalności Muzeum Dzieci Polskich, którego misją jest dokumentowanie losów najmłodszych ofiar II wojny światowej i przekazywanie tej historii kolejnym pokoleniom.