Muzeum Kinematografii w Łodzi

Muzeum Kinematografii w Łodzi przy placu Zwycięstwa 1 jest jedną z instytucji najmocniej związanych z filmową tożsamością miasta. Jego geneza sięga lat 70. XX wieku, kiedy w strukturach Muzeum Historii Miasta Łodzi działał Dział Kultury Filmowej, gromadzący pierwsze kolekcje związane z kinem. W latach 1977–1985 pracownicy zbierali m.in. sprzęt ze Szkoły Filmowej, plakaty, afisze, programy kinowe, fotosy, werki i dokumentację środowiska filmowego. Jako samodzielna instytucja Muzeum Kinematografii rozpoczęło działalność 1 stycznia 1986 roku, a kilka miesięcy później przeniosło się do obecnej siedziby w pałacu Karola i Anny Scheiblerów.

Otwarcie muzeum dla publiczności nastąpiło 10 maja 1986 roku wystawą „Reymont – Ziemia obiecana – Wajda”, przygotowaną we współpracy z Andrzejem Wajdą. Reżyser przekazał wówczas instytucji kolekcję plakatów oraz pomnik Birkuta związany z jego twórczością. Pierwszym dyrektorem muzeum był Antoni Szram, który wcześniej rozwijał filmowe zbiory w strukturach Muzeum Historii Miasta Łodzi. W kolejnych dekadach placówka systematycznie powiększała kolekcję, organizowała wystawy w kraju i za granicą oraz budowała archiwum dokumentujące rozwój polskiego kina, jego zaplecza technicznego i środowiska twórców.

Sama siedziba jest jednym z najcenniejszych elementów muzeum. Pałac Karola i Anny Scheiblerów wyrósł z niewielkiego domu wzniesionego przy dawnym Wodnym Rynku w latach 1855–1856. Wraz z rozwojem przemysłowego imperium Scheiblerów budynek był stopniowo rozbudowywany: w latach 1865–1868 według projektu Karola Mertschinga przekształcono go w piętrową willę, a kolejne prace nadały mu reprezentacyjny charakter. Największa przebudowa z lat 1884–1887, prowadzona według projektu Edwarda Lilpopa, ujednoliciła bryłę i stworzyła neorenesansową rezydencję miejską z bogatymi wnętrzami. Zachowane sale, klatka schodowa, gabinety, jadalnia i dekoracje pozwalają dziś oglądać muzealia w autentycznym otoczeniu łódzkiej rodziny przemysłowej.

Pałac ma również własną historię filmową. Jego wnętrza wielokrotnie służyły jako plan zdjęciowy do filmów, seriali i etiud. Najbardziej rozpoznawalnym przykładem jest „Ziemia obiecana” Andrzeja Wajdy z 1974 roku, ale obiekt pojawiał się także w późniejszych produkcjach. Po II wojnie światowej pałac pełnił wcześniej kilka innych funkcji: w latach 1945–1950 mieścił rektorat nowo utworzonej Politechniki Łódzkiej, później instytucje związane z przemysłem lekkim, oświatą i ochroną zabytków. Dopiero od 1 kwietnia 1986 roku został oficjalną siedzibą Muzeum Kinematografii.

Współczesna kolekcja muzeum obejmuje ponad 90 tysięcy obiektów dokumentujących historię filmu, techniki audiowizualnej i kultury wizualnej od końca XIX wieku po współczesność. W zbiorach znajdują się kamery, projektory, sprzęt kinotechniczny, scenariusze, projekty scenograficzne, kostiumy, plakaty, fotografie, dokumenty oraz archiwa związane z twórcami polskiego kina. Instytucja przechowuje materiały dotyczące m.in. Jerzego Kawalerowicza, Wojciecha Jerzego Hasa, Aleksandra Forda i Jerzego Toeplitza. Ważną część zbiorów stanowi też historia polskiej animacji: projekty postaci i dekoracji, lalki, kadry z filmów oraz materiały dokumentujące pracę łódzkich studiów filmowych.

Jednym z najbardziej charakterystycznych eksponatów jest oryginalna Kaiser-Panorama Augusta Fuhrmanna, czyli fotoplastikon przeznaczony do oglądania fotografii stereoskopowych. Urządzenie trafiło do łódzkich zbiorów w 1976 roku i należy do zaledwie kilku zachowanych na świecie egzemplarzy tego typu. Muzeum posiada także setki szklanych fotografii stereoskopowych dostosowanych do prezentacji w fotoplastikonie. Eksponat zagrał m.in. w filmie „Vabank” Juliusza Machulskiego i po konserwacji nadal może być prezentowany publiczności.

Po gruntownym remoncie prowadzonym w latach 2019–2021 muzeum otworzyło nową, dwupiętrową wystawę stałą „Łódź filmowa”. Ekspozycja opowiada o przemianie przemysłowej Łodzi w najważniejszy po II wojnie światowej ośrodek polskiej kinematografii. Pokazuje zarówno początki miejskich rozrywek wizualnych i rozwój techniki filmowej, jak i działalność Wytwórni Filmów Fabularnych, Wytwórni Filmów Oświatowych, Se-ma-fora oraz łódzkiej Szkoły Filmowej. Na wystawie można zobaczyć m.in. sprzęt filmowy, scenariusze, kostiumy i nagrody. Wśród szczególnie ważnych obiektów znajduje się oryginalna statuetka Oscara przyznana producentom filmu „Ida”, częściowo realizowanego w Łodzi.

Muzeum nie ogranicza działalności do ekspozycji. W dawnej wozowni pałacowej działa kino studyjne Kinematograf, prezentujące współczesny repertuar, klasykę, wydarzenia specjalne i pokazy z tradycyjnej taśmy 35 mm. Instytucja prowadzi lekcje muzealne, warsztaty, oprowadzania, spotkania z twórcami i programy dla szkół oraz rodzin. Rozwijane jest również Archiwum Historii Mówionej, w którym od 2017 roku systematycznie rejestrowane są wspomnienia osób związanych z polskim przemysłem filmowym – m.in. z łódzkimi wytwórniami, studiami animacji, Szkołą Filmową i zapleczem technicznym produkcji.

Rok 2026 ma dla instytucji znaczenie jubileuszowe, ponieważ przypada czterdziestolecie samodzielnego Muzeum Kinematografii. Z tej okazji przygotowano m.in. wystawę „40 skarbów na 40-lecie Muzeum Kinematografii”, prezentującą wybór szczególnie ważnych obiektów z kolekcji liczącej już ponad 90 tysięcy muzealiów. W latach 2025–2026 muzeum realizowało także projekt zwiększający dostępność wystaw i oferty kulturalnej, obejmujący m.in. audiodeskrypcje, modele dotykowe, tyflografiki, materiały w polskim języku migowym i poprawę oznakowania przestrzeni.

Dla Łodzi Muzeum Kinematografii jest czymś więcej niż miejscem przechowywania pamiątek po filmach. Łączy dziedzictwo przemysłowego miasta z historią jego powojennej roli jako centrum polskiej produkcji filmowej i edukacji artystycznej. Pałac Scheiblerów, wystawa „Łódź filmowa”, kino Kinematograf, kolekcje techniki filmowej i archiwa twórców tworzą razem opowieść o tym, jak w Łodzi powstawało zaplecze polskiego kina. Dzięki położeniu obok dawnego kompleksu fabrycznego Scheiblera i w pobliżu Szkoły Filmowej muzeum jest również ważnym punktem na mapie filmowego oraz postindustrialnego dziedzictwa miasta.