Cmentarz Żydowski w Tomaszowie Mazowieckim – ul. Smutna 14

W sąsiedztwie tomaszowskich nekropolii przy ulicy Smutnej znajduje się jeden z ważniejszych zachowanych śladów dawnej społeczności żydowskiej miasta. Cmentarz żydowski, nazywany również kirkutem, wiąże się z okresem kształtowania Tomaszowa Mazowieckiego jako ośrodka przemysłowego i wielowyznaniowego. Jego początki datuje się zwykle na 1831 rok, choć Narodowy Instytut Dziedzictwa odnotowuje rozbieżności w źródłach dotyczących dokładnej daty założenia. Wcześniej tomaszowscy Żydzi chowali swoich zmarłych w Inowłodzu. Grunt pod nową nekropolię przekazał hrabia Antoni Ostrowski, właściciel miasta.

Za organizację miejsca pochówków odpowiadali przedstawiciele miejscowej gminy żydowskiej. Kupiec i działacz społeczny Dawid Halpern przyczynił się do urządzenia cmentarza, jego ogrodzenia oraz uporządkowania zasad pogrzebowych. Rabin Lejke Zilber uczestniczył w organizowaniu bractwa Chewra Kadisza, którego zadaniem było przygotowanie zmarłych do pochówku zgodnie z tradycją judaizmu. Rozwój nekropolii towarzyszył wzrostowi miasta, w którym obok katolików i ewangelików mieszkali żydowscy kupcy, rzemieślnicy, lekarze, robotnicy i przedsiębiorcy.

Na terenie zachowały się tradycyjne macewy z hebrajskimi inskrypcjami, a także nagrobki w formie obelisków, płyt i bardziej rozbudowanych pomników. Najstarsze zachowane inskrypcje pochodzą z XIX wieku; Muzeum POLIN wskazuje nagrobek datowany na 1843 rok. Kamienne ornamenty i zapisy imion pozostają źródłem wiedzy o rodzinach, zawodach i przemianach życia religijnego. Wśród osób pochowanych wymieniani są m.in. przemysłowiec i społecznik Aleksander Landsberg, poeta i dziennikarz Henryk Kamiński, lekarz Pinkus Sznycer związany z powstaniem styczniowym oraz rabin Eliasz Jakub Wieliczkier. Ich biografie pokazują, że historia cmentarza jest zarazem historią lokalnego przemysłu, działalności obywatelskiej i kultury.

Najtragiczniejszy rozdział przyniosła okupacja niemiecka. Cmentarz stał się miejscem pochówku ofiar tomaszowskiego getta i egzekucji. W zbiorowych mogiłach grzebano osoby zamordowane oraz zmarłe wskutek warunków panujących w getcie. Wśród upamiętnionych wydarzeń znajduje się tzw. akcja purimowa z 21 marca 1943 roku, w której Niemcy zamordowali 21 Żydów. Na terenie nekropolii istnieją również miejsca pamięci o innych ofiarach Zagłady i zbiorowy pomnik przypominający o losie żydowskich mieszkańców Tomaszowa. Nie są to wyłącznie zabytki sztuki nagrobnej, ale także świadectwa przemocy wojennej i przerwanej ciągłości społeczności.

W czasie wojny część macew usuwano i wykorzystywano jako materiał budowlany. Proces niszczenia trwał także po 1945 roku. Niektóre nagrobki udało się odzyskać; przykładowo w 1999 roku na cmentarz wróciły kamienie znalezione na podwórzu jednej z tomaszowskich nieruchomości. W latach 1995–1999 prowadzono inwentaryzację historycznych nagrobków z inicjatywy Beniamina Yaari-Walda, co pomogło utrwalić dane o dawnych pochówkach. Wpis do rejestru zabytków z 27 grudnia 1989 roku, pod numerem 410, potwierdza ochronę konserwatorską nekropolii. Publikowane przez instytucje dane o liczbie zachowanych nagrobków różnią się; pewne jest, że przetrwały ich co najmniej setki, a dokumentacja Muzeum POLIN wskazuje ponad tysiąc.

Zabytkowy cmentarz znajduje się przy ul. Smutnej 14 w Tomaszowie Mazowieckim. Ma nieregularny układ z główną aleją i rzędami historycznych nagrobków, jest otoczony ceglanym murem i sąsiaduje z innymi cmentarzami przy ulicach Smutnej, Ugaj oraz gen. Grota-Roweckiego. Brama wejściowa znajduje się od strony ul. gen. Grota-Roweckiego. Według dokumentacji Narodowego Instytutu Dziedzictwa cmentarz jest na co dzień zamknięty, dlatego przed wizytą należy ustalić możliwość legalnego wejścia z opiekunem obiektu. Jest to nieczynny cmentarz wyznaniowy i miejsce pamięci; podczas odwiedzin należy szanować nagrobki, mogiły i religijny charakter terenu. Obiekt stanowi ważne uzupełnienie poznawania historii Tomaszowa Mazowieckiego oraz żydowskiego dziedzictwa województwa łódzkiego.