Cmentarz Żydowski w Aleksandrowie Łódzkim – ul. Górna 20

Cmentarz Żydowski w Aleksandrowie Łódzkim, nazywany również kirkutem przy ulicy Górnej, jest jednym z najważniejszych materialnych świadectw wielowyznaniowej przeszłości miasta. Nekropolia leży w jego północno-zachodniej części, przy zbiegu ulic Górnej i Wąskiej, na działce o kształcie zbliżonym do litery L. To miejsce pochówku kilku pokoleń aleksandrowskich Żydów, a zarazem ośrodek pamięci szczególnie ważny dla wyznawców chasydyzmu związanego z dynastią Aleksander.

Początki nekropolii wiążą się z rozwojem osady przemysłowej tworzonej przez Rafała Bratoszewskiego. Żydowscy osadnicy, wśród nich rzemieślnicy i kupcy, pojawili się tu na początku XIX wieku. Wcześniej zmarłych chowano między innymi w Lutomiersku. Najczęściej wskazywaną datą założenia aleksandrowskiego cmentarza jest 1822 rok, związany z organizowaniem miejscowego dozoru bożniczego. Narodowy Instytut Dziedzictwa zaznacza jednak, że nie zachowała się bezsporna data utworzenia kirkutu i rozważany jest również około 1826 rok. Nie należy więc utożsamiać daty powstania wspólnoty z ostatecznie potwierdzoną datą pierwszego pochówku. Dawna ulica Wiatraczna, przy której wyznaczono teren cmentarza, nosi obecnie nazwę Górna.

Znaczenie religijne cmentarza wykraczało daleko poza granice miasta. W 1870 roku pochowano tu Henocha Henicha ha-Kohena Lewina, rabina Aleksandrowa i Nowego Dworu Mazowieckiego, związanego z chasydami z Góry Kalwarii. Kolejny ważny rozdział rozpoczął się wraz z działalnością Jechiela Danzigera (Dancygiera), zmarłego w 1894 roku i uznawanego za pierwszego rebe aleksandrowskiej dynastii chasydzkiej. Wśród spoczywających tu członków jego rodziny byli także Jerachmiel Izrael Icchak Dancygier (zm. 1910), Samuel Cwi Dancygier (zm. 1923) oraz Becalel Jair Dancygier. Pamięć o tych cadykach sprawiła, że groby w Aleksandrowie stały się celem pielgrzymek religijnych.

Na terenie nekropolii znajdują się dwa współczesne ohele – grobowce związane z rabinem Lewinem i rodziną Danzigerów. Ohel dynastii aleksandrowskiej stoi w środkowej części cmentarza, a drugi znajduje się bliżej wejścia. Zachowane inskrypcje hebrajskie na macewach są źródłem wiedzy o osobach pochowanych i tradycjach religijnych. Nie jest to jednak nienaruszony XIX-wieczny układ grobów: oryginalne kwatery i dawne ciągi komunikacyjne nie przetrwały, a wiele kamieni zostało po latach odnalezionych poza nekropolią.

14 września 1939 roku cmentarz stał się miejscem egzekucji dokonanej przez Niemców. Według opracowań historycznych zamordowano tu 26 Żydów i 5 Polaków. Ich wspólną mogiłę upamiętnia tablica przy północnym ogrodzeniu. Podczas okupacji niemieckiej niszczono nagrobki i wywożono macewy, które wykorzystywano między innymi do utwardzania dróg. Dewastacja postępowała również po zakończeniu wojny. Zaginęła dawna organizacja przestrzeni cmentarza, a ślady pierwotnego wyposażenia zachowały się fragmentarycznie.

Dzisiejszy stan i dokumentacja. Cmentarz jest nieczynny, ogrodzony i pozostaje własnością Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Łodzi. Odnowiono miejsca pochówku cadyków, a w 2014 roku powstała współczesna brama. Przy ohelu zgromadzono macewy odzyskane między innymi z ulic Aleksandrowa. Narodowy Instytut Dziedzictwa oraz Wirtualny Sztetl podają około 150 nagrobków w różnym stanie zachowania; inwentaryzacja ESJF z 2021 roku wymienia 5 dobrze zachowanych macew i 28 fragmentów w dostępnej, zadbanej części nekropolii. Liczby te dotyczą różnych zakresów dokumentacji i nie powinny być odczytywane jako jednakowy spis całego cmentarza. Część północna według dokumentacji terenowej pozostawała mocno zarośnięta.

Ochrona i odwiedzanie. Narodowy Instytut Dziedzictwa wskazuje obiekt w ewidencji zabytków; nie należy tego mylić z potwierdzonym indywidualnym wpisem do rejestru zabytków. Cmentarz jest miejscem pochówku i praktyk religijnych, dlatego należy uszanować jego charakter. Według NID wejście na teren wymaga wcześniejszego uzgodnienia z właścicielem, czyli Gminą Wyznaniową Żydowską w Łodzi. Informacji tej nie zastępują automatycznie wyświetlane godziny z serwisów mapowych.

Źródła historyczne i konserwatorskie: Narodowy Instytut Dziedzictwa – opis cmentarza, E-muzeum Aleksandrów Łódzki, Wirtualny Sztetl – Muzeum POLIN oraz dokumentacja terenowa ESJF.