Mała Synagoga w Piotrkowie Trybunalskim – dawny bet midrasz i szkoła żydowska

Mała Synagoga w Piotrkowie Trybunalskim, nazywana również dawnym bet midraszem, stoi bezpośrednio obok Wielkiej Synagogi przy ul. Jerozolimskiej 29. Jest odrębnym obiektem zabytkowym, chociaż budynki od lat tworzą wspólny zespół i mają jeden adres pocztowy. Dawniej służyła nie tylko modlitwie, lecz także nauce, spotkaniom i sprawom organizacyjnym piotrkowskiej społeczności żydowskiej.

Historia budynku wiąże się z rozwojem żydowskiej dzielnicy położonej na wschód od starego centrum Piotrkowa. Przywilej Jana III Sobieskiego z 1679 roku pozwolił gminie wyznaniowej rozwijać własne instytucje religijne. W przeciwieństwie do dużej świątyni z lat 1791–1793, początki Małej Synagogi są w publikacjach datowane niejednolicie. W opracowaniach konserwatorskich pojawia się fundacja dawnej szkoły żydowskiej w 1765 roku, miejska informacja turystyczna podaje 1775 rok, a część specjalistycznych katalogów odnotowuje 1781 rok jako datowanie budynku. Nie jest zasadne przedstawianie tych liczb jako jednej bezspornej daty ukończenia.

Fundację obiektu przypisuje się osobie zapisywanej w źródłach jako Hern lub Hersz Piotrkower. W budynku funkcjonowała szkoła związana z żydowską tradycją nauki i interpretacji tekstów religijnych. W źródłach pojawia się także określenie bet midrasz, oznaczające dom nauki. Na parterze znajdowały się pomieszczenia wykorzystywane do nauczania i praktyk religijnych, natomiast na piętrze działały pomieszczenia sądu rabinackiego i zarządu gminy. Funkcje te pomagały utrzymać życie wspólnotowe skupione wokół synagog.

Architektura Małej Synagogi jest skromniejsza od efektownej fasady sąsiedniego budynku. Jej wartość wynika przede wszystkim z zachowania historycznej substancji i pamięci o codziennych formach życia religijnego. Duża synagoga była miejscem uroczystych nabożeństw, natomiast mniejszy budynek wiązał modlitwę z nauką, pracą władz gminnych i działalnością wychowawczą. Oba obiekty opowiadają więc różne, uzupełniające się części tej samej historii.

Szczególnie cennym śladem dawnego wystroju jest fragment polichromii namalowanej w 1931 roku przez Pereca Wilenberga. Przedstawia ona lwy podtrzymujące tablice z Dziesięciorgiem Przykazań; stanowi pozostałość dekoracji związanej z aron ha-kodesz, miejscem przechowywania zwojów Tory. To ważny przykład sztuki synagogalnej zachowanej mimo zniszczeń wojennych. Malowidła nie należy jednak utożsamiać z pełnym, nienaruszonym wyposażeniem dawnego wnętrza.

W okresie okupacji niemieckiej zespół synagog został zniszczony i utracił funkcje religijne. Tragiczny kontekst stanowi zagłada miejscowej społeczności żydowskiej i utworzenie w Piotrkowie getta jesienią 1939 roku. Mała Synagoga, podobnie jak Wielka, stała się materialnym świadectwem zerwania ciągłości życia religijnego, edukacyjnego i społecznego, które przez pokolenia rozwijało się w tej części miasta.

Po wojnie oba budynki odbudowano i dostosowano do nowych zadań. Prace z lat sześćdziesiątych XX wieku umożliwiły wykorzystanie zespołu przez bibliotekę publiczną. Po zakończeniu działalności biblioteki w tej lokalizacji kompleks został zagospodarowany na potrzeby Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim. Nie jest to obecnie czynna synagoga; możliwość oglądania wnętrz jest związana z zasadami działania użytkownika budynku i ewentualnymi wydarzeniami udostępniającymi obiekt.

Mała Synagoga znajduje się w rejestrze zabytków pod numerem 662 z 11 września 1967 roku. Sąsiednia Wielka Synagoga ma odrębny numer 661. Różne wpisy konserwatorskie potwierdzają, że nie chodzi o dwa określenia jednego gmachu, lecz o dwa samodzielne zabytki stojące obok siebie. Dla historii Piotrkowa szczególne znaczenie ma zachowana tu pamięć o żydowskim szkolnictwie, nauce religijnej i sztuce wnętrz.